tag:blogger.com,1999:blog-66680822011-08-04T20:37:37.865-07:00An Azerbaijanian-Anatolian Turkish Epic <br> <img src="http://i3.photobucket.com/albums/y96/mehran/xeta-2.gif">mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comBlogger631100tag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-48189300648075669372011-08-04T20:37:00.000-07:002011-08-04T20:37:37.876-07:00<b>بورلا خاتون در اورميه است-بورلاخاتين اورمو`دادير<br /><br />و يا<br /><br />چال قيليجين، يئتديم قازان<br /><br />مهران بهاري<br /></b><br />٢٠٠٤ <br /><br />سؤزوموز http://sozumuz.blogspot.com/<br />دده قورقوت http://qorqud.blogspot.com/<br />تورك خاتين http://xatun.blogspot.com/<br /><br />"اهالي اورميه ميتوانند - ترجيحا با توافق مقامات محلي و يا خود راسا - يكي از شهرهاي شهرستان اورميه با نام جديد فارسي مانند نوشين شهر را بنام "بورلاخاتين" و يا "بورلا" نامگذاري كنند. كوچكترين دليلي براي نامگذاري شهرهاي آزربايجان به زباني بيگانه آنهم با اسامي بي پايه و تماما بي ربط با هويت، فرهنگ و تاريخ مردم مانند "نوشين شهر" وجود ندارد".<br /><br /><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://3.bp.blogspot.com/-kPx8VBeQz3w/TjtlbvJzMqI/AAAAAAAAALY/E6TEmPgV6dw/s1600/burlaxat%25C4%25B1n.jpg" imageanchor="1" style="margin-left:1em; margin-right:1em"><img border="0" height="221" width="320" src="http://3.bp.blogspot.com/-kPx8VBeQz3w/TjtlbvJzMqI/AAAAAAAAALY/E6TEmPgV6dw/s320/burlaxat%25C4%25B1n.jpg" /></a></div><br /><b>سؤزوموز <br /></b><br />در اخبار آمده بود پروفسور محرم قاسيملي ادبيات شناس آزربايجاني در سفري به آزربايجان ايران٬ بر اساس قيدهاي سياحان آدام اولئاريوس و اولياء چلبي٬ موفق به تثبيت محل مزار بورلا خاتين٬ يكي از شخصيتهاي اساسي داستانهاي كتاب دده قورقوت در اورميه گرديده است. قاسيملي كه از ديرباز به تدقيق در باره يادگارهاي شاه اثر تركي دده قورقوت اهتمام ميورزد٬ معاون انستيتوي ادبيات نظامي آزربايجان است.<br /><br /><b>ملاحظات آدام اولئاريوس در باره قبر بورلاخاتين در اورميه آزربايجان<br /></b><br />آدام اولئاريوس٬ سياح٬ عالم و ديپلومات آلماني اهل ساكسونيا پروفسوري از دانشگاه لايپزيگ است. او كه از سوي دولت آلمان در تركيب هيئتي به سال ١٦٣٣ به سفر روسيه٬ آزربايجان و ايران فرستاده شده بود، مشاهدات خود در اين سفر را در كتابي گرد هم آورده است. (Adam Olearus, Moscovitische und Persanische Reiseberschreibung, Hamburg, 1696)<br /><br />اولئاروس كه در سال ١٦٣٨ در شهر آزربايجاني دربند (امروز جزء جمهوري خودمختار داغستان روسيه) بوده، از نخستين كساني است كه در باره قرار داشتن مزارهاي سه شخصيت مهم كتاب دده قورقوت يعني "دده قورقوت"٬ "قازان خان" و "بورلا خاتين" در آزربايجان سخن گفته است. اولئاريوس در سياحتنامه خود ذكر ميكند كه اهالي آزربايجان داستانهاي دده قورقوت٬ افسانه هاي رايج در باره جنگهاي اوغوزها و ماجراهاي قهرمانان اغوزنامه سالور قازان و همسرش بورلاخاتين را براي وي حكايت كرده اند و اضافه ميكند كه قبر دده قورقوت در نزديكي دربند آزربايجان٬ مزار بورلاخاتين در قلعه اورميه (اورمو قالاسي) در پيرامون اورميه آزربايجان و مزار قازان خان در پايتخت آزربايجان تبريز به ساحل رود آجي چاي٬ در سيصد كيلومتري اورميه قرار دارد.<br /><br />او ميگويد "تركان در دربند داراي قبرستاني مشهور و خاص خود٬ با قبرهايي بلند به شكل نيمه استوانه اي اند. اهالي در باره اين قبرها روايت ميكنند كه گويا در زمانهاي قديم كمي پس از دوره محمد پيغامبر٬ در هندوستان پادشاهي به نام قازان خان وجود داشته است. قازان خان به لحاظ تباري از ملت اغوز ساكن در تبرستان در ماوراء البرز است. لزگيها پس از جنگي با قازان خان٬ بر سر قبر چندين هزار تن از بزرگان كشته شده شان٬ نشانهايي به شكل استوانه گذارده اند. در ساحل دريايي دربند قبرستان ديگري٬ محصور با ديوار موجود است. ايرانيان [فارسها در منابعشان] به اين قبرستان چهل تنان و تركها و تاتارها "قيرخلار" ميگويند. در اينجا نيز چهل شاهزاده و انسان مقدس كه در جنگ مذكور كشته شده بودند٬ در چهل عدد قبر كه بر هر يك علمي نصب شده دفن گرديده اند. قازان خود پس از مرگ٬ در اطراف تبريز در ساحل رود آجي چاي دفن شده است. اكنون نيز ميتوان آن قبر را در همانجا ديد. در جوار قلعه اورميه نيز مزار همسر وي بورلا خاتين را به من نشان دادند". اولئاروس از عظمت و بزرگي قبري كه به عنوان قبر دده قورقوت در دربند آزربايجان به وي نشان داده اند به حيرت در آمده است. اين قبر در درون غاري حفر شده در صخره كوهي قرار داشته است. (تصويري رسم شده از انبوه بسيار عظيم سنگي اي به نام قبر دده قورقوت در اين محل٬ توسط آ. ديوايئو به سال ١٨٤٨ در دست است). اولئاروس در باره قبري كه به عنوان اوزون بويلو بورلاخاتين در اورميه به وي نشان داده شده نيز افاده مشابهي بكار ميبرد و آنرا بسيار بزرگ و بر مقياس "قيرخ پيلله­كان" (چهل پله) توصيف ميكند. قابل توجه است كه امروز نيز قبوري در آزربايجان كه از طرف مردم٬ اوغوز قبيرله­ري (قبرهاي اوغوز) ناميده ميشوند همه داراي اندازه هائي فوق العاده بزرگ اند.<br /><br /><b> تركمه-قاراپاپاق آزربايجان و خاطره بورلاخاتون<br /></b><br />فولكلورشناسان در مناطق ترك آزربايجاني نشين شرق تركيه بويژه در قارس و پيرامون آن٬ علاوه بر دده قورقوت و ديگر مضامين اوغوزنامه اي٬ به طور مشخص خاطره و رد زنده بورلاخاتين را در ميان تركمه-قاراپاپاق تثبيت نموده اند. در ايران تركمه-قاراپاپاق عمدتا در دو استان آزربايجاني آزربايجان غربي (منطقه سولدوز) و استان مركزي (منطقه بزچالو) ساكن اند.<br /><br /><b>م. قاسيملي: بورلاخاتين در اورميه آرميده است<br /></b><br />پرفسور محرم قاسيملي به همراه ا. روستملي بر اساس معلومات موجود منابع تاريخي به جستجوي مقبره بورلا خاتين در پيرامون اورميه پرداخته است. او ميگويد: "مقبره بورلا خاتين همانطور كه در منابع نشان داده ميشود در قلعه قديمي اورميه قرار دارد. كوئورديناتهاي اين مزار در تطابق با آنچه آدام اولئاروس ذكر نموده ميباشد. قلعه اورميه بر سر كوهي به ارتفاع ٢٥٠٠-٢٠٠٠ متر قرار دارد. امروز قسمت اعظم اين قلعه گلي٬ همچنين مزاري كه در ته قلعه قرار دارد ويران و تخريب شده است. به گفته آدام اولئاروس حتي در روزگار او نيز بيش از نصف سنگ قبر كه ٥-٦ متر بلندي داشته٬ از بين رفته بود. احتمالا بر قسمت زيرين اين سنگ مزار سنگين كه بيش از نصف آن تخريب شده نوشته اي وجود دارد. عظمت مقبره نشانگر آن است كه در آنجا شخصيتي برجسته٬ اصيلزاده و نامدار مدفون است. در پيرامون قلعه نيز قبرهايي وجود دارند كه ميتوانند از آن خدمتكاران و يا نگاهبانان قلعه باشند. بورلا خاتين پيش از قازان خان فوت نموده و قازان خان به شكلي شايسته٬ او را با شكوه تمام دفن و بر مزار وي مقبره اي برپا نموده است". محرم قاسيملي همچنين چند سال پيش٬ باز طبق داده هاي منابع قرون وسطائي و از جمله آدام اولئاروس به جستجوي قبر دده قورقوت در دربند برآمده و توانسته است كه محل آنرا به تقريب مشخص نمايد. تركيشناس و شرقشناس مشهور بارتولد- ١٩٣٠-١٨٦٩ - براي پيدا نمودن اين قبر به دربند رفته اما موفق به پيدا كردن آن نشده بود. بنا به گفته آدام اولئاروس قبر دده قورقوت در درون غاري در يك صخره جاي دارد. قاسيملي ميگويد از آنجائيكه صخره فروريخته مدخل غار را مسدود نموده موفق به مشاهده خود قبر نگرديده است.<br /><br /><b>اوزون بويلو بورلاخاتين<br /></b><br />موقعيت برابر زن و مرد در تاريخ٬ سنن و فرهنگ تركي؛ زن و دنياي دروني اش با تمام ويژگيها و رنگارنگي اش در كتاب دده قورقوت٬ از مقدمه كتاب تا آخرين داستان انعكاس خود را در دو مقوله اساسي "زن-مادر-همسر" و "همرزم-همراه-دوست" باز يافته است. احترام٬ عشق و تقدس مادر مهر خود را به شكل وجيزه "آنا حاققي-تانري حاققي" (حق مادر-حق خدا) بر تمام داستانهاي كتاب زده است. ويژگيهاي ديگر خاص زنان داستانهاي دده قورقوت (جسارت و رشادت٬ شمشير كشيدن بر دشمن پا بپاي مردان و ....) نيز توجه بسياري از محققين خارجي را به خود جلب كرده است. در مقدمه چاپ انگليسي داستانها در آمريكا گفته ميشود كه "دنياي قهرماني خاص مردان است. اما در داستانهاي دده قورقوت٬ زنان از اين منظر با مردان برابرند. آنان به لحاظ موقعيت اجتماعي نيز كاملا با مردان در يك سطح قرار دارند".<br /><br />بويو اوزون بورلا خاتين يكي از زنان داستانهاي دده قورقوت٬ زني ترك و آزربايجاني است. بورلا خاتين - شخصيتي از ديش اوغوز٬ همسر قازان خان از ايچ اوغوز٬ دختر بايينديرخان و مادر اوروز به­ي٬ مانند همسرش از اشراف جامعه است. نام "بورلا" به زبان تركي به معني خوشه انگور است (تصادفا شهر اورميه آزربايجان نيز به سبب داشتن انگورهاي بسيار نفيس مشهور است). ابوالقاضي بهادر خان در كتاب شجره تراكمه نام بورلاخاتين را در ميان هفت زن از اوغوزان كه مدتهاي طولاني حكومت كرده اند شمرده است (نام شش زن ديگر بارچين٬ سالور٬ شاباتي خاتين٬ كونين گؤركلو٬ كرچه بولادي٬ قوغاتلي خانيم ميباشد). در كتاب دده قورقوت، بورلا خاتين با صفات دلاوري-رشادت٬ ذكا-فراست٬ مردمي و خلقي بودن٬ عصمت-ناموس و زيبايي برجسته٬ توصيف و ستوده ميشود. او در ميهماني اي كه براي مردم عادي داده خود ميگويد به اندازه تپه اي گوشت و به اندازه درياچه اي شراب آماده كرده٬ شكم گرسنگان را سير٬ بر تن عوران رخت پوشانده و از دست محتاجان گرفته است. بورلاخاتين در عين حال سلاح برداشته و مانند جنگجوئي بيباك با دشمن ميرزمد. او نخستين كسي است كه به ياري قازان خان كه براي رها ساختن اوروز اسير رفته ميشتابد و در ميدان جنگ در ميان دلاوراني كه بيباكانه ميجنگند هموست كه درفش دشمن را با شمشير زده و فرو مي افكند: " اوزون بويلو بورلا خاتين٬ قارا توغون كافيرين قيليجلادي٬ يئره سالدي".<br /><br />حضور بورلاخاتين در داستانهاي دوم (سالور قازان`ين ائوي ياغمالانديغي بوي - Salur Qazan'ın evi yağmalandığı boy) و چهارم (قازان به­ي اوغلو اوروز به­ي`ين توتساق اولدوغو بوي - Qazan Bəyoğlu Uruz Bəy'in tutsaq olduğu boy) بسيار برجسته است. در اين دو داستان موقعيت زنان ترك در جامعه٬ اشتراك زنان در نبرد در ميدانهاي جنگ٬ وفاداري و عشق زن و شوهر و تم محبت مادر-فرزند تصوير ميشود. در داستان چهارم بورلاخاتين با بيباكي و جسارت خود٬ همسر و پسر خويش را از فلاكتي محتوم نجات ميبخشد. به نظر اينجانب قطعاتي از داستان چهارم كه از زبان بورلاخاتين در سوگ فرزند اسيرش اوروز٬ در نكوهش همسرش قازان خان و .... گفته ميشود از موثرترين٬ قويترين و زيباترين متون ادبي ادبيات تركي است. در زير به عنوان نمونه متن اصلي دو پاساژ كوتاه از بورلاخاتين را نقل كرده ام.<br /><br /> صحنه اول- در سوگ فرزند: قازان خان تنها پسر جوان خود اوروز را در نخستين آزمون-مراسم شكارش همراهي ميكند. اوروز در حين شكار به اسارت دشمن گرفتار ميآيد. قازان بدون پسر به خانه باز ميگردد. بورلا خاتين كه به استقبال فرزند و همسرش شتافته اوروز را همراه با قازان نميبيند منقلب ميشود و در سوگ فرزند ميسرايد:<br /><br />خان قيزي بويو اوزون بورلا خاتين٬ قازان`ين گلديييني ائشيتدي. آتدان آيغير، دوه­ده­ن بوغرا، قويوندان قوچ قيرديردي. "اوغلانجيغيمين ايلك آويدير٬ قانلي اوغوز به­يله­رين.ي تويلاياليم!" دئدي. خان قيزي گؤردو كيم قازان گلير٬ يومورلانيب يئرينده‌ن اؤرو دوردو. سامور جوببه­سين اه­ينينه آلدي. قازان`ا قارشي گلدي٬ قاپاق قالديردي. قازان`ين اوزونه دوغرو باخدي٬ ساغييلان سولونا گؤز گزديردي. اوغلانجيغي٬ اوروز`و گؤرمه­دي. قارا باغري سارسيلدي٬ دوم اوره­يي اوينادي٬ قارا قييما گؤزله­ري قان ياش دولدو. قازان`ا سويلاميش٬ گؤره­ليم خانيم٬ نه سويلاميش. آييدير:........<br /><br />اوغول٬ اوغول٬ آي اوغول٬ اورتاجيم اوغول!<br />قارشي ياتان قاراداغيم يوكسه­يي اوغول!<br />قارانقولوجا گؤزله­ريم آيديني اوغول!<br /><br />سام يئلله­ري اسمه­ده­ن٬ قازان! قولاغيم چينلار<br />ساريمساق اوتون يئمه­ده­ن٬ قازان! ايچيم گؤينه­ر<br />ساري ايلان سوخمادان٬ آغجا تنيم قالخار شيشه­ر<br />قوروموشجا كؤكسومده٬ سوتوم اوينار<br />يالنيزجا اوغول گؤرونمه­ز٬ باغريم يانار<br />يالنيز اوغول خبه‌رين قازان٬ دئگيل منه!<br /><br />دئمه­ز اولور ايسه­ن٬ يانا گؤيونه٬ قارغارام سنه!<br /><br /> صحنه دوم - جنگجوي نقابدار: قازان خان براي رها ساختن اوروز روانه جنگ با دشمن شده است. در راه به جنگجويي نقابدار برخورد ميكند و از وي طلب ياري مينمايد. اين سوار نقابدار كه به ياري قازان شتافته بورلاخاتين است و قازان او را بازنشناخته است. بورلا خاتين خطاب به قازان خان ميسرايد:<br /><br /> مگه­ر خانيم٬ بويو اوزون بورلاخاتين اوغلانجيغيني آندي. قراري قالمادي. قيرخ اينجه بئللي قيز اوغلانييلا قارا آيغيرين.ي دارتديردي٬ بوتون ميندي٬ قارا قيليجين.ي قوشاندي. "باشيم تاجي قازان گلمه­دي" دييه ايزين.ي ايزله­دي٬ گئتدي. گله گله٬ قازان`ا ياخين گلدي. قازان (بورلاخاتين) حلاليني تانيمادي....... خاتين آييدير:<br /><br />قارشيم آلا ايگيد منيم٬ نه منله­رسين؟<br />گئچميش منيم گونومو٬ نه آنديريرسين؟<br />قالخيباني يئرينده­ن دوران قازان!<br /><br />قاراگؤز (قونور) آتين بئلينه مينه­ن قازان!<br />ايلقاييبان قارا داغيم.ي ييخان قازان!<br />كؤلگه­ليجه قابا آغاجيم.ي كسه­ن قازان!<br />پيچاق آليپ قاناتلاريم.ي قيران قازان!<br />يالنيزجا اوغلوم اوروز`ا قييان قازان!<br />آت اوستونده اه­يله­نمه­ييپ٬ يورتان قازان!<br /><br />سنين بئلين اؤلموش<br />اوزه­نگييه ديرمايان ديزين اؤلموش<br />خان قيزي حلاليني تانيمايان گؤزون اؤلموش<br />بونالميشسين٬ سنه نولموش؟<br />چال قيليجين.ي٬ يئتديم قازان!<br /><br /> <b>بورلا خاتين و آزربايجان<br /></b><br />آشكار است كه براي قطعي و دقيقتر شدن فرضيه و ادعاي قرار داشتن مزار بورلا خاتين در اورميه٬ ميبايست نخست گزارشهايي علمي تهيه و در معرض ارزيابي جامعه علمي و متخصصين امر قرار داده شود. پس از آن بايد شورايي علمي متشكل از باستانشناسان و غيره با همكاري دولتين و مقامات علمي دو كشور ايران و آزربايجان تشكيل و به ادامه سفرهاي علمي٬ كاوشها و حفاريها بپردازند. البته در اين ميان مسئوليت اصلي بر دوش مقامات اداري و علمي استان آزربايجان غربي خواهد بود. اين زمره ميبايست اين مسئله را به عنوان فرصتي براي اداي وظيفه ملي خود در قبال خلق و فرهنگ ترك و آزربايجان و تاريخ آن غنيمت شمارند. به هر تقدير چه مزار بورلا خاتين در اورميه يافت بشود و چه يافت نشود٬ صرف ذكر نام اين شهر ابديا ترك٬ اين عروس شهرهاي آزربايجان در منابع قرون وسطا به عنوان آرامگاه بورلاخاتين٬ افتخاري بزرگ براي اورميه است.<br /><br /><b>"بورلا" آري٬ "نوشين شهر" خير!<br /></b><br />- در جمهوري آزربايجان و تركيه بورلاخاتين همواره در مركز توجه روشنفكران٬ فرهنگيان، ادبا و هنرمندان قرار داشته است. نبي خزري شاعر معروف آزربايجاني پيس حماسه اي - شاعرانه اي در دو پرده بنام بورلاخاتين٬ بر اساس داستان به يغما برده شدن خانه سالور قازان نگاشته است. نمايش بورلا خاتين يكي از برجسته ترين و محبوبترين نمايشها در تئاتر تركي است و به دفعات در تئاتر آكادميك دولتي درام آزربايجان به صحنه گذارده شده است. اين نمايش به روسي ترجمه و در تئاتر درام روس نيز بر صحنه رفته است. بنياد آزدرام با به صحنه در آوردن نمايش بورلاخاتين در فستيوال بين المللي تئاتر هاي ترك زبان-٢٠٠٠ در اوفا پايتخت باشقيردستان٬ موفق به دريافت جايزه تورك سوي شد. از اين نمايش در همان سال براي شركت در فستيوال دده قورقوت در شهر بايبورت (در ساحه آزربايجاني تركيه) دعوت به عمل آمد. در تركيه نيز سناريويي نمايشي از بورلا خاتين به شكل راك اوپرا توسط محمه ت سوي آرسلان نگاشته شده است (براي خواندن متن اين پيس كه هنوز به صحنه نرفته است به نوشته زير در وئبلاگ دده قورقوت مراجعه كنيدSİNEMACI GÖZÜYLE- Dede Korkut )<br /><br />- نامهاي قهرمانان و شخصيتهاي كتاب دده قورقوت علي رغم شدت و تشديد سياست فارسسازي خلق ترك در ايران٬ هرگز نبايد از حافظه تاريخي ملت ما پاك گردند. كتاب دده قورقوت ميبايد كه در منزل هر ايراني ترك و آزربايجاني موجود باشد. براي برگرداندن اسامي ملي تركي مانند بورلا خاتين به ميان مردم٬ آفرينش آثار علمي و هنري گوناگون و كاربرد اين اسامي در آنها، همچنين استفاده از آنها براي ناميدن كودكان و فرزندان و مراكز اجتماعي و فرهنگي و تجارتي و ... يكي از تدابير ممكن است.<br /><br />-همچنين اهالي اورميه ميتوانند -ترجيحا با توافق مقامات محلي و يا خود راسا - يكي از شهرهاي شهرستان اورميه با نامهاي جديد فارسي مانند "نوشين شهر" (قند كرخاناسي سابق٬ شهردار جديد اين شهر خانم تهمينه بلندرفتار است) را بنام "بورلاخاتين" و يا "بورلا" نامگذاري كنند. كوچكترين دليلي براي نامگذاري شهرهاي آزربايجان به زباني بيگانه آنهم با اسامي غير تركي-غير آزربايجاني بيپايه و تماما بيربط با هويت و فرهنگ و تاريخ مردم مانند نوشين شهر وجود ندارد.<br /><br />- بسيار بجا خواهد بود كه در شهرهاي آزربايجان و مطلقا در شهر اورميه نام يكي از خيابانهاي اصلي شهر را٬ مخصوصا اگر بنا به سياست فارسسازي داراي نام جديد و غليظ بيگانه فارسي باشد٬ بنام بورلا خاتين نامگذاري نمود. خلق ترك بويژه در آزربايجان هرگز نميبايست نامگذاريهاي دولتي به زبان قوم همسايه فارس در سرزمين تاريخي خود را پذيرا شود. در اين موارد مردم و روشنفكران بايد مصرانه و همچنان نامهاي قبلي اصيل تركي را بكار برند و در صورت تركي نبودن نام قبلي و يا جديدالتاسيس بودن آن٬ ميبايد راسا نامي متناسب با فرهنگ آزربايجاني و مطلقا به زبان تركي٬ ترجيحا مربوط به گروههاي تركي تاريخي ساكن در محل و يا شخصيتهاي آزربايجاني با نام تركي انتخاب نموده بكار برند.<br /><br /><b> گرچه­يه هو!!!</b><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-4818930064807566937?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-88636549631460350982011-08-04T20:30:00.001-07:002011-08-04T20:30:59.365-07:00<b>حافظه تاريخي خلق ترك، دده قورقوت و آزربايجان <br /><br />مهران بهاري<br /></b><br />٢٠٠٤<br /><br />سؤزوموز http://sozumuz.blogspot.com/<br /><br />دده قورقوت http://qorqud.blogspot.com/<br /><br />تورك خاتين http://xatun.blogspot.com/<br /><br /><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"><a href="http://2.bp.blogspot.com/-ZICnALWzqOo/Tjth5oMq7bI/AAAAAAAAALM/Vsq3UckM9uI/s1600/262845_214645445249344_100001116701524_609920_7254237_n.jpg" imageanchor="1" style="clear:left; float:left;margin-right:1em; margin-bottom:1em"><img border="0" height="222" width="320" src="http://2.bp.blogspot.com/-ZICnALWzqOo/Tjth5oMq7bI/AAAAAAAAALM/Vsq3UckM9uI/s320/262845_214645445249344_100001116701524_609920_7254237_n.jpg" /></a></div><br /><b>سؤزوموز </b><br /><br />افسانه دده قورقوت از آلتايهاي سيبري به تركستان و از تركستان به قفقاز و خاورميانه و از قفقاز و خاورميانه به سوي آناتولي، آسياي صغير و شبه جزيره بالكان راهي طولاني طي نموده٬ حكايات آن در هر كدام از اين سرزمينها بارها و بارها از سوي توده هاي تورك خوانده شده است. با هر خوانش نيز٬ متقابلا بخشهايي از بافت و رويدادهاي آن سرزمين را در خود جذب نموده و به واقع قورقوتي نو آفريده شده است. بدين ترتيب هر قورقوت در حالي كه غير از قورقوت پيشين و ادامه دهنده آن است در عين حال خود او نيز است. افزون بر آن در دنياي تورك٬ روشن بينان خردمندي كه به حيات معنوي توده ها جهت ميداده اند از سوي خلق قورقوت ناميده شده اند. به همين سبب است كه در دنياي تورك٬ ما نه با يك دده قورقوت بلكه با سيستمي از دده قورقوتهاي معنوي-تباري مواجه ميشويم و باز به همين سبب است كه در مناطق مختلف دنياي تورك٬ از ازبكستان تا آناتولي مزارهاي بسيار قورقوت مشاهده ميشود. <br /><br />تا قورقوت دربند آزربايجان٬ صدها قورقورد ديگر وجود داشته است و دده قورقوتي كه در دو نسخه موجود آزربايجاني كتاب دده قورقوت از آن نام برده ميشود نيز تنها يكي از آخرين نمايندگان سلسله قورقوتها در جهان تورك است. شخصيت و افسانه هاي دده قورقوت متعلق به دنياي تورك و دده قورقوت و افسانه هاي دده قورقوت ميراث مشترك همه خلقهاي تورك است. آنچه كه انحصارا به آزربايجان تعلق دارد گونه اي از آن يعني دو نسخه موجود كتاب دده قورقوت است كه بلاواسطه در آزربايجان (بخشهاي تركيه اي، قفقازي و ايراني آن) شكل نهايي خويش را پيدا نموده است. (امروزه اكثرا فرم "قورقوتQorqud " اين نام بكار ميرود. با اينهمه بنا به نظر عده اي، شكل صحيح اين كلمه به ويژه در تركي آزربايجاني محتملا "قورخوتQorxut " (مصدر قورخ+ پسوند اسم ساز –اوت، مانند قوروت= قورو.+ت) به معني مهيب و يا انديشناك ميباشد. امروز در منطقه ترك نشين شمال خراسان-افشار يورد- در شهرستان تركي بجنورد نيز محلي بنام "قورخود" وجود دارد). <br /><br />ملاحظات آدام اولئاريوس در باره قبور دده قورقوت در دربند، قازان خان در تبريز و بورلاخاتين در اورميه آزربايجان<br /><br />آدام اولئاريوس٬ سياح٬ عالم و ديپلومات آلماني اهل ساكسونيا پروفسوري از دانشگاه لايپزيگ است. او كه از سوي دولت آلمان در تركيب هيئتي به سال ١٦٣٣ به سفر روسيه٬ آزربايجان و ايران فرستاده شده بود، مشاهدات خود در اين سفر را در كتابي گرد هم آورده است. (Adam Olearus, Moscovitische und Persanische Reiseberschreibung, Hamburg, 1696)<br /><br />اولئاروس كه در سال ١٦٣٨ در شهر آزربايجاني دربند (امروز جزء جمهوري خودمختار داغستان روسيه) بوده، از نخستين كساني است كه در باره قرار داشتن مزارهاي سه شخصيت مهم كتاب دده قورقوت يعني "دده قورقوت"٬ "قازان خان" و "بورلا خاتين" در آزربايجان سخن گفته است. اولئاريوس در سياحتنامه خود ذكر ميكند كه اهالي آزربايجان داستانهاي دده قورقوت٬ افسانه هاي رايج در باره جنگهاي اوغوزها و ماجراهاي قهرمانان اغوزنامه سالور قازان و همسرش بورلاخاتين را براي وي حكايت كرده اند و اضافه ميكند كه قبر دده قورقوت در نزديكي دربند آزربايجان٬ مزار بورلاخاتين در قلعه اورميه (اورمو قالاسي) در پيرامون اورميه آزربايجان و مزار قازان خان در پايتخت آزربايجان تبريز به ساحل رود آجي چاي٬ در سيصد كيلومتري اورميه قرار دارد.<br /><br />او ميگويد "تركان در دربند داراي قبرستاني مشهور و خاص خود٬ با قبرهايي بلند به شكل نيمه استوانه اي اند. اهالي در باره اين قبرها روايت ميكنند كه گويا در زمانهاي قديم كمي پس از دوره محمد پيغامبر٬ در هندوستان پادشاهي به نام قازان خان وجود داشته است. قازان خان به لحاظ تباري از ملت اغوز ساكن در تبرستان در ماوراء البرز است. لزگيها پس از جنگي با قازان خان٬ بر سر قبر چندين هزار تن از بزرگان كشته شده شان٬ نشانهايي به شكل استوانه گذارده اند. در ساحل دريايي دربند قبرستان ديگري٬ محصور با ديوار موجود است. ايرانيان [فارسها در منابعشان] به اين قبرستان چهل تنان و تركها و تاتارها "قيرخلار" ميگويند. در اينجا نيز چهل شاهزاده و انسان مقدس كه در جنگ مذكور كشته شده بودند٬ در چهل عدد قبر كه بر هر يك علمي نصب شده دفن گرديده اند. قازان خود پس از مرگ٬ در اطراف تبريز در ساحل رود آجي چاي دفن شده است. اكنون نيز ميتوان آن قبر را در همانجا ديد. در جوار قلعه اورميه نيز مزار همسر وي بورلا خاتين را به من نشان دادند". اولئاروس از عظمت و بزرگي قبري كه به عنوان قبر دده قورقوت در دربند آزربايجان به وي نشان داده اند به حيرت در آمده است. اين قبر در درون غاري حفر شده در صخره كوهي قرار داشته است. (تصويري رسم شده از انبوه بسيار عظيم سنگي اي به نام قبر دده قورقوت در اين محل٬ توسط آ. ديوايئو به سال ١٨٤٨ در دست است). اولئاروس در باره قبري كه به عنوان اوزون بويلو بورلاخاتين در اورميه به وي نشان داده شده نيز افاده مشابهي بكار ميبرد و آنرا بسيار بزرگ و بر مقياس "قيرخ پيلله¬كان" (چهل پله) توصيف ميكند. قابل توجه است كه امروز نيز قبوري در آزربايجان كه از طرف مردم٬ اوغوز قبيرله‌ري (قبرهاي اوغوز) ناميده ميشوند همه داراي اندازه هائي فوق العاده بزرگ اند.<br /><br /><b>اولياء چلبي و قبور دده قورقوت در دربند و آخلات آزربايجان<br /></b><br />اولياء چلبي سياح و عالم برجسته عثماني در كتاب شهادتنامه خود كمابيش همان معلومات را داده و قبر دده قورقوت را با آزربايجان (دربند و آخلات) پيوند ميدهد. او يازده سال پس از اولئاروس در شماخي آزربايجان بوده و مزارهاي مذكور را ديده است. وي در باره "قيرخلار مقامي" (آرامگاه چهل تن) و قبر "دده خورخود اولو سولطان" (سولطان كبير دده قورقوت) در دربند چنين مينگارد: "زيياره‌تگاه-ي جبه‌ل-ي اربه‌عين٬ يعني "قيرخلار مقامي"٬ قيرخ عده‌د قبر-ي اعظه‌م اولوب زيياره‌تگاه-ي انامدير. زيياره‌تگاه-ي دده خورخود اولو سولطان`دير. شيروانليلار بو سولطانا مؤعته‌قيدديرله‌ر" (سياحتنامه اولياء چلبي. ج. ٢ ٬ ص. ١٣٢). همچنين در اشاره به شهر آخلات و يا اخلاط در ساحل غربي درياچه وان در آزربايجان تركيه چنين ميگويد: "عوثمانليلارين اسكي آتالاري ايچه‌ريسينده آخلات`دا ياتانلاردان بيري ده دده قورقوت خان`دير" (سياحتنامه اولياء چلبي. ج. ٤. ص ١٤٠).<br /><br /><b>حافظه تاريخي خلق ترك، دده قورقوت و آزربايجان <br /></b><br />آنگونه كه از نوشته هاي اولئاروس٬ اولياء چلبي٬ آثار شعرا و مورخين و فولكلور آزربايجاني قرون وسطا مانند بايبورتلو عوثمان٬ حسن ابن محمود بياتي تبريزي٬ شاعر قول آتا٬ داستانهاي كوراوغلو٬.... و منابع تاريخي بسيار ديگر بدست ميآيد٬ افسانه هاي اوغوزنامه٬ داستانهاي دده قورقوت و شخصيتهاي قهرماني آن تا قرون ١٧-١٨ به طور بسيار زنده اي نزد خلق ترك در آزربايجان شناخته شده و رايج بوده اند. متاسفانه حافظه تاريخي خلق ترك در آزربايجان٬ عمدتا بر اثر غفلت و اهمال سردمداران سياسي و نخبگان فرهنگي نسلا به نسل زدوده ميشود. اين اپيدمي نسيان ناخوش آيند٬ تمام جنبه ها و مظاهر هويت و فرهنگ ملي ترك را در بر گرفته است. امروز اهالي بومي دربند و اورميه و تبريز از مسئله وجود و يا احتمال وجود مزارهاي فوق در شهرهايشان و در باره كساني كه در اين مزارها آرميده اند كوچكترين آگاهي و تصوري ندارند:<br /><br />- جهانشاه قاراقويونلو: در منابع تاريخي گفته ميشود كه جهانشاه قاراقويونلو٬ از برجسته ترين حكمرانان دولتهاي تركي-آزربايجاني٬ با استناد به اوغوزنامه اي به تركي اويغوري موجود در كتابخانه دربارش در تبريز٬ به سفير عثماني اظهار ميداشت كه پدرش قارا يوسوف و سلطان مراد عثماني هر دو از نژاد اوغوزخان ميباشند. اين قيد علاوه بر وجود شعور ملي تركي و تفاخر به آن٬ حكايت از تداوم حافظه تاريخي در ميان حكمداران ترك آزربايجاني و پاسداري آگاهانه از هويت تركي دارد. <br /><br />- تبريزلي ماحميد اوغلو حسن بايات: اهل تبريز و از طائفه بيات٬ مولف كتاب سلسله نامه "جام جم آئين" در دوره جم سلطان (١٤٩٥-؟) بر اساس اوغوزنامه اي كه داشته ميباشد. (جام جم آيين دو نشر دارد: (Cam-i Cem-ayin, Ali Emiri neşri, İstanbul, 1331; Kırzıoğlu neşri, Osmanlı tarihleri, İstanbul, 1949) وي در اثر خود به ايجاد ارتباط بين دده قورقوت و حضرت علي و سلمان فارسي و... تشبث نموده است. به واقع طبق برخي روايات سلمان در نبردي در نزديكي دربند هلاك شده و در قبرستان قيرخلار دربند آزربايجان مدفون است (باكيخانوف٬ گلستان ارم٬ ص ٢).<br /><br />- بايبورتلو عوثمان: مورخي اهل بايبورت (بايبورد) از شهرهاي عمده ساحه آزربايجاني در شمال شرقي تركيه است. وي در كتاب خود "تواريخ جديد مرآت جهان" كه مابين سالهاي ١٥٩٥-١٥٧٤ تاليف نموده٬ در بخش بيان اوصاف بايندورخان به شهرهاي آزربايجاني قارس٬ آني٬ دربند (دميرقاپي) و تبريز٬ شخصيتهاي تاريخي-افسانه اي دده قورقوت و قازان خان و ... اشاره كرده ميگويد: "قارينداشلاري بايينديرخان تعه‌للوقويلا خوراسان`دان عزيمه‌ت ائديب آني`يا قارس`ا گلديله‌ر. ... آندان دميرقاپي`يا واريب كوستاسك مليك`ي موحاصيره ائديب دميرقاپي`ني آليب باشيني كسدي .... دده قورقوت`و ايچله‌رينده شيخ تيكدي. سونرا بايينديرخان`ين اؤولاديندان اوزون حسه‌ن مماليك-ي عجه‌مه پاديشاه اولدوغوندا ايسلام ديني عجه‌مده اوستووار اولدو. تبريزده شام قازان كيم دئرله‌ر قازان خان`ين اوغلو خودابنده`نين مزاريدير....". در اينجا به نظر ميرسد دو قازان خان اوغوزي و ايلخان قازان در هم آميخته شده باشند. با اينهمه منابع ديگري نيز وجود دارند كه با همين تلقي، قازان خان افسانه هاي اوغوزي را به آزربايجان نسبت داده اند. در داستان قزاقي "كبلاندي باتير" قازان خان به شكل "قيزيلباشلارين خاني" (خان قزلباشان) تصوير شده است: "قيزيلباشلار اؤلكه‌سينده‌ن‌ گلدي قازان خان". ("قيزيلباشلار اؤلكه‌سي" نام ديگر آزربايجان و يا قلمرو دولتهاي تركي-آزربايجاني صفوي، افشار و قاجار است.)<br /><br />- قول آتا: شاعري آزربايجاني زيسته به سالهاي ١٤٠٠ ميلادي و مولف مثنوي اي بنام "ليلي و مجنون" به تركي است. وي در اثر خويش چند بار از "دده قورقوت" نام برده است. (مثنوي وي چاپ شده است: O. Ş. Gökyay Kul Ata Mesnevisi. Ülkü, Temmuz 1937, IX, s. 348-342) قول آتا در باره دده قورقوت ميگويد:<br /><br />خوش دئميش "قورقوت" تحه‌ممول خوشدورور <br />نئيشه‌كه‌ر تك قهري يودماق نوشدورور<br />پيش قده‌مله‌ر سؤزون ائشيتمه‌ك گره‌ك<br />هر نه كي پيرله‌ر دئميشله‌ر ائتمه‌ك گره‌ك<br /><br />كم اصيل كيشيله‌رين ايشي بودور<br />غئيبه‌ت٬ يالان٬ بؤهتان ايشي بودور<br />دده قورقوت دئر كي اول عاقيل دورور<br />سؤيله‌يه‌ندير كي اول بته‌ر دورور<br /><br />دده قورقوت سؤيله‌دي كي دوشمه‌نين<br />اؤلسه سئوينمه‌ن كيمسه‌نين<br />نيشه كي بو جومله باشلاردان گئچه‌ر<br />جومله عاله‌م هم بو شربه‌تدن ايچه‌ر<br /><br />-حماسه كوراوغلو: در برخي از روايتهاي داستان كوراوغلو٬ نام پدر وي دده قورقوت است. اوست كه قيرآت اسب كوراوغلو را پرورش داده است.....<br /><br />- در فولكلور آزربايجان جاي جاي رد دده قورقوت ديده ميشود. م. ف. آخوندوف نمونه اي به شكل زير نقل كرده است: (م. ف. آخوندوف`ون آرشيوينده دده قورقوت ايزله ري. اده بييات و اينجه صنعه ت. ٢١ نيسان ١٩٥٧)<br /><br />گلينه آيران دئمه‌دي٬ او دده قورقوت<br />آيرانا دوغران دئمه‌دي٬ او دده قورقوت<br />ايينه‌يه تيكه‌ن دئمه‌دي٬ او دده قورقوت<br />تيكه‌نه سؤكه‌ن دئمه‌دي٬ او دده قورقوت<br /><br />-افسانه هاي اوغوزي در ميان تركمه-قاراپاپاقها و آيريمليهاي آزربايجان: فولكلورشناسان در مناطق ترك آزربايجاني نشين شرق تركيه بويژه در قارس و پيرامون آن٬ علاوه بر دده قورقوت و ديگر مضامين اوغوزنامه اي٬ به طور مشخص خاطره و رد زنده بورلاخاتين را در ميان تركمه-قاراپاپاق تثبيت نموده اند. در ايران تركمه-قاراپاپاق عمدتا در دو استان آزربايجاني آزربايجان غربي (منطقه سولدوز) و استان مركزي (منطقه بزچالو) ساكن اند. گفته ميشود كه در ميان آيريملي - آيريملوهاي آزربايجان شمالي نيز٬ هنوز خاطرات برخي عناصر افسانه هاي اوغوزي مانند تپه گؤز و... موجود است.<br /><br /><b>دده قورقوت و آزربايجان<br /></b><br />-در جامعه علمي هميشه اتفاق عقيده اي –اقلا در سطح نظري- در باره ارتباط بين آزربايجان و كتاب دده قورقوت موجود بوده است. با اينهمه اگر اكنون تعلق مزار قلعه اورميه به بورلا خاتين قطعي شود٬ اين ارتباط تنگاتنگ٬ پايه مادي بسيار جديتري بدست خواهد آورد. تثبيت مزارهاي دو شخصيت اوغوزنامه٬ قازان خان و بورلا خاتين در دو شهر اورميه و تبريز و پيدا شدن مزار دده قورقوت در دربند آزربايجان شمالي (و يا اخلات در آزربايجان تركيه) موقعيت اين داستانها٬ تعلق و منسوبيت كتاب دده قورقوت و حوادث طرح شده در آنها به سرزمين آزربايجان را تقويت خواهد نمود. اين قبور دلايلي بسيار قوي بر اثبات وجود تاريخي و واقعي شخصيت بورلاخاتين و قازان خان بشمار خواهند رفت. به سبب نام برده شدن و ارتباط همزمان با قبور قازان خان و بورلا خاتين٬ قورقوت آزربايجان بيشك منحصر به فرد بوده و اينهمه٬ دليلي قاطع بر عينيت آن با قورقوت كتاب دده قورقوت است. از طرف ديگر مقبره بورلا خاتين در اورميه٬ قازان خان در تبريز و دده قورقوت در دربند نشان ميدهد كه در شكل گيري فرم امروزه اين افسانه ها نه تنها انديشه و تخيل خلق ترك٬ بلكه حوادث تاريخي سياسي وقوع يافته در آزربايجان نيز به يك اندازه سهيم بوده اند. <br /><br />- تاسف آور است در حاليكه توده دهها ميليوني خلق ترك و آزربايجانيان در ايران همچنان از تحصيل و خواندن و نوشتن به زبان ملي خويش تركي٬ از لذت خواندن و يادگيري افسانه ها٬ داستانها و حماسه هاي ملي خود مانند كتاب دده قورقوت محروم نگاه داشته ميشوند٬ به كودكان ترك در مدارس آزربايجان و غير آن داستانها و افسانه هاي قوم همسايه فارس آنهم به زبان اجباري و استعماري فارسي آموزش داده ميشود. وظيفه مقامات و نهادهاي مسئول است كه علاوه بر تدايبر عمومي مانند رسمي نمودن و آغاز تحصيل به زبان تركي٬ همچنين عاجلا به گنجاندن تاريخ ادبيات و افسانه و حماسه هاي تركي-آزربايجاني در كتب درسي در سراسر ايران بويژه در مناطق ترك نشين و مخصوصا استانهاي سيزده گانه آزربايجان اهتمام ورزند.<br /><br />- كتاب دده قورقوت و ديگر يادمانهاي ادبي و حماسي ملي تركي ميبايست كه در ميان سوژه هاي اصلي آفرينشهاي هنري و ادبي نقاشان، آشيقان، نويسندگان، شاعران٬ مجسمه سازان و آهنگسازان و ... ترك و آزربايجاني در ايران قرار داشته باشند. در اين ميان جا دارد از اقدامات ادبايي كه به چاپ و نشر كتاب دده قورقوت و يا مقالات و بررسي هايي در باره اين گنجينه در ايران اقدام كرده و ميكنند و خوشبختانه روز بروز بر تعدادشان نيز افزوده ميشود به نيكي ياد نمود. همچنين بويژه ميبايست نام "يدالله صمدي" نويسنده و كارگردان فيلم دمرل (فيلمهاي ديگر وي ساراي٬ ساوالان) ذكر گردد. يدالله صمدي اين سينماگر ترك ايراني شناخته شده در مقياس جهاني٬ بيشك برجسته ترين نام سينماي مليتها – كه در رسانه هاي فارسي به سينماي مليتهاي ايراني٬ سينماي محلي و يا اقوام گفته ميشود!!!- و همچنين سينماي تركي-آزربايجاني خالص در ايران است. (براي مطالعه دو معرفي در باره فيلم دمرل به http://qorqud.blogspot.com/ مراجعه كنيد).<br /><br />- نامهاي قهرمانان و شخصيتهاي كتاب دده قورقوت علي رغم شدت و تشديد سياست فارسسازي خلق ترك در ايران٬ هرگز نبايد از حافظه تاريخي ملت ما پاك گردند. كتاب دده قورقوت ميبايد كه در منزل هر ايراني ترك و آزربايجاني موجود باشد. براي برگرداندن اسامي ملي تركي مانند بورلا خاتين به ميان مردم٬ آفرينش آثار علمي و هنري گوناگون و كاربرد اين اسامي در آنها، همچنين استفاده از آنها براي ناميدن كودكان و فرزندان و مراكز اجتماعي و فرهنگي و تجارتي و ... يكي از تدابير ممكن است.<br /><br /><b>گرچه‌يه هو!!!</b><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-8863654963146035098?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-13269323143650098492011-04-13T00:04:00.001-07:002011-04-13T00:04:22.618-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: center"><br /><strong>Dǝdǝ Qorqut pitiyi Dresden nüsxǝsi, özgün vǝ boyalı <br />دده قورقوت پيتييي درئزدئن نوسخه‌سي، اؤزگون و بويالي) <br />كتاب دده قورقود، نسخه اصلي و رنگي درسدن</strong><br /><br />Pitiyi әndirmәk üçün aşağıdakı izlәyә tıxlayınız<br />پيتييي انديرمه‌ك اوچون آشاغيداكي ايزله‌يه تيخلايينيز<br />براي دانلود كردن كتاب، بر روي لينك زير كليك كنيد<br /><br />46.14 MB, PDF<br /><br /><a href="http://digital.slub-dresden.de/fileadmin/data/280873166/280873166_tif/jpegs/280873166.pdf">http://digital.slub-dresden.de/fileadmin/data/280873166/280873166_tif/jpegs/280873166.pdf</a><br /><br /><br /><img src="http://1.bp.blogspot.com/_tbYt1YP3Xf8/TGzkat6Ay3I/AAAAAAAAEJ8/g4nXizrv9iU/s1600/3.png" width=300 height=400><img src="http://4.bp.blogspot.com/_tbYt1YP3Xf8/TG0CDexztnI/AAAAAAAAEKE/L29W7A0qGnc/s1600/2.png" width=300 height=400><br /><img src="http://www.vkblog.nl/static/pub/mm/tempest/133578/Image/dede_korkut_02.jpg" width=300 height=400><img src="http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/Basat_kills_Tepegez_Dede_Korkut_manuscript_Dresden.jpg" width=300 height=400><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-1326932314365009849?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-57988896222995321482011-04-12T21:35:00.000-07:002011-04-12T23:39:09.527-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: justify"><br /><strong>دده قورقود کيتابی حسين محمدخاني (گونئيلي) آراشديرماسي</strong><br /><br />http://qorqud.blogspot.com/<br />http://theviewpoint.blogfa.com/post-23.aspx<br /><br />کتاب دده قورقود علي لسان طايفه اوغوزان-نسخه درسدن<br /><br />پژوهش از: حسين محمدخاني (گونئيلي)<br />انتشارات انديشه نو، تهران ۱۳۸۷<br /><br /><strong><a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-0.pdf">اؤن سؤز، نوسخه‌لر فرقی حاققيندا </a></strong><br /><strong><a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-muq.pdf">بسم الله الرحمن الرحيم و به نستعين (دده‌قورقود کيتابي‌نين باشلانغيجي)</a></strong><br /><br />دده قورقود بويلاري:<br /><br /><strong>۱ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-1.pdf">ديرسه­خان اوغلي بوُغاج­خان بوييني بيان ائديرخانيم­ هئي!</a></strong><br /><strong>۲ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-2.pdf">سالور قازانين ائوي يغمالانديغي بوْيي بيان ائدير</a>.</strong><br /><strong>۳ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-3.pdf">بايبؤره­نين اوْغلي بامسي بئيرَك بوْييني بيان ائدير خانيم هئي!</a></strong><br /><strong>۴ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-4.pdf">قازان بگ اوْغلي اوْروز بگين توتساق اوْلدوغي بوْيي بيان ائدير خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۵ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-5.pdf">دوُخا قوْجا اوْغلي دَلي دوُمرول بوْييني بيان ائدَر خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۶ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-6.pdf">قانلي قوْجا اوْغلي قانتوُرالي بوْييني بيان ائدَر خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۷ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-7.pdf">قاضيليق قوْجا اوْغلي بگ يئگنگ بوْييني بيان ائدير، خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۸ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-8.pdf">باسات, دپه­گؤزي اؤلدورديگي بوْيي بيان ائدير خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۹ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-9.pdf">بكيل اوْغلي ايمرانين بوْييني بيان ائدير, خانيم هئي</a>!</strong><br /><strong>۱۰ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-10.pdf">اوُشون قوْجا اوْغلي سَگرَك بوْييني بيان ائدير</a>.</strong><br /><strong>۱۱ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-11.pdf">سالور قازان توتساق اوْلوب اوْغلي اوْروز چيقارديغي بوْيي بيان ائدير</a>.</strong><br /><strong>۱۲ – <a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-12.pdf">ايچ اوْغوزا تاش اوْغوز عاصي اوْلوب، بئيرَك اؤلديگي بوْيي بيان ائدير</a>.</strong><br /><br />آچيقلامالار:<br /><br /><strong><a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-13.pdf">سؤزلر</a></strong><br /><strong><a href="http://www.anadilbilimocagi.com/dede/dedeqorqud-14.pdf">آدلار، قايناقلار</a></strong><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-5798889622299532148?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-87807111226486817062009-05-14T11:11:00.001-07:002009-05-14T11:11:50.804-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: center"><br /><br /><strong>اوچونجو بوي: <br />باي بؤره`نين اوغلو <br />بامسي بئيره ك`ين بويو<br /><br />Üçüncü Boy:<br />Bay Börә’nin Oğlu <br />Bamsı Beyrәk’in Boyu<br /><br />مئهران باهارلي<br />Mehran Baharlı<br /><br />باشگون، كؤچ آيي، سيغير ايلي<br />Başgün, Köç Ayı, Sığır İli<br />دوشنبه، ١١ مه- ٢٠٠٩</strong><br /><p style="text-align: justify"><br />دده قورقوت كيتابينين گئچميش بؤلومله ريني اوخوماق اوچون آشاغيداكي ايزله كله ره (لينكله ره) تيخلايين:<br /><br /><strong><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/03/blog-post_19.html">دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزو</a><br /><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/04/blog-post.html">بيرينجي بوي: ديرسه خان اوغلو بوغاج خان`ين بويو</a></strong><br /><strong><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/04/blog-post_23.html">ايكينجي بوي: سالور قازان`ين ائوينين ياغمالانديغي بوي</a><br /><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/05/ucuncu-boy-bay-bornin-oglu-bams-beyrkin.html">اوچونجو بوي: باي بؤره`نين اوغلو بامسي بئيره ك`ين بويو</a></strong><br /><br /><strong>تارتيشمالي بير نئچه دئگي (كلمه) و بيزيم اؤنه ري-چؤزومله مه له ريميز</strong><br /><br /><strong>سيرا آرديSıra ardı -آردي سيراArdı sıra : </strong>اؤزگون بتيكده "قيرق گونه دكن صره واردي كاينوز" بيچيمينده بير تركيب واردير. آراشديرماجيلارين چوخو بو تركيبده كي "صره واردي" كلمه سيني، توركجه - فارسجا قاريشيمي اولان "سيراواردي" دييه اوخوموش و بو كلمه نين اصليني ده توركجه "سيرا" ايله، بنزه رليك ايفاده ائده ن فارسجا "وار" سون اكينين بيرله شمه سينده ن تؤره نه ن "سيراوار" دييه قبول ائتميشله ردير. اونلارا گؤره بو كلمه ده ييشه ره ك-پوزولاراق "سيراواردي" بيچيميني آلميشدير. اويسا توركجه ده "سيراواردي" دييه بير كلمه يوخدور. بيزجه بو كلمه نين اصلي "سيرا آردي" و آنلامي دا آرخا آرخايا، آرد آردا، بير بيري داليسينجادير. بو تركيب بوگون ديليميزده "آردي سيرا" اولاراق ايشله كدير. بورادا تركيبي اولوشدوران ايكي كلمه نين يئر ده ييشديرمه سي اولايي ايله قارشي قارشيياييق، "آياق يالين" و "يالين آياق" اؤرنه كله رينده اولدوغو كيمي. "(گؤمله يي) قيرخ گونه تكين سيرا آردي گييينيز" جومله سي، "(كؤينه يي) قيرخ گونه تكين، بير بيرينيزين آردينجا گييين" دئمه كدير.<br /><br /><strong>قابساQabsa –قبضهQəbzə : </strong>دده قورقوت كيتابيندا بير نئچه يئرده، آنلامي قيليج و ياي كيمي سيلاحلارين بالچاق و دسته سي اولان عره بجه "قبضه" كلمه سي ايشله ديليبدير، اؤرنه يين "قبضه سينده ن ياي ايكي پارا اولدو". آنجاق بير نئچه يئرده ده- "بان ائويمين قابساسي اوغول" عيباره سينده اولدوغو كيمي- توركجه "قابسا" كلمه سي يانليشليقلا عره بجه "قبضه" دييه يازيلميشدير. بوراداكي "قابسا" كلمه سي، "قاپي و يا آغيزقانين (پنجه ره نين) ايكي قاناتيندان بيري، چيتده ن و يا آراليقلي چاخيلان تخته له رده ن ياپيلميش باخچا قاپيسي، قاپي" دئمه كدير. (فارسجاسي لنگ). <br /><br /><strong>يازيبYazıb -يا رب!Ya Rəb : </strong>اؤزگون بتيكده بئله بير جومله واردير: "نه كوردي سلطانم كوردي كوك چايرك اوزرنه بر قرمزي اوتاغ دكلمش يازوب بو اوتاغ كيموك اولا ديدي". آراشديرماجيلار گنه لده بتيكده اولدوقجا اوخوناقلي اولاراق يازيلان بو جومله ده كي "يازوب" كلمه سيني، "يا رب!" دييه اوخوموشلاردير. اويسا دوزگون اوخونوش، "يازيب" اولماليدير. "يازماق" فئعلينين آنلاملاريندان بيري- ديوان لغات الترك`ده ده گئچدييي كيمي- شاشيريب قالماق و تعه ججوبله نمه كدير. "يازيب بو اوتاق كيمين اولا دئدي" ايسه، "شاشيريب بو اوتاق كيميندير دئدي" آنلاميندادير. دولاييسي ايله بو جومله نين دوزگون اوخونوشو بئله اولماليدير: "نه گؤردو سولطانيم؟!، گؤردو [+كيم] گؤي چاييرين اوزه رينه بير قيرميزي اوتاق ديكيلميش. يازيب بو اوتاق كيمين اولا؟! دئدي". <br /><br /><strong>تان تانسيقTan tansıq :</strong> اؤزگون بتيكده بئله بير جومله واردير: "بازركانلر ..... دان دانشوخ اله ياخشي ارمغانلر الديلر". بير سيرا دده قورقوت كيتابي يايينلاريندا يانليشليقلا "دان دانيشيق" بيچيمينده اوخونان ايلك ايكيله مه "تان" و "تانسيق" كلمه له رينده ن اولوشماقدادير. "تانسيقTansıq " (اسكي متينله رده "تانکسوق"، "تنکسوق"، "تنسخ"، "تنسوخ"، " تنسق"، "تنسوق"...) كلمه سينين آنلامي بنزه ري آز اولان، آز بولونان، شاشيرديجي، ايلگينج، موسته ثنا، سون دره جه گؤزه ل، ياخشي و ده يه رلي نسنه، هدييه و آرماغاندير. بو كلمه آيريجا "معجزه" آنلاميني دا داشيميشدير. تانسيق دئگيسينين كؤكه ني اولاغان اوستو، شاشاجاق، شاشيلاجاق، تعه ججوبلو، غريبه، سئچمه، اؤنه ملي، آز بولونان نسنه آنلاميندا اولان "تانTan ، تانقTañ " كلمه سيدير. بو كؤكه نده ن ياپيلان "تانا قالماق Tana qalmaq"، "تانلاماق Tanlamaq"، "تانالماق Tanalmaq" فئعلله ري شاشيرماق، حئيره ت ائتمه ك آنلاملاريندادير.<br /><br /><strong>آلاAla –اعلاƏ’la :</strong> اؤزگون بتيكده بئله بير جومله واردير: "بازركانلر ..... دان دانشوخ اله ياخشي ارمغانلر الديلر". بوراداكي "اله" كلمه سيني "آلا" (بويا ايله ايلگيلي)، "ايله" (بيرليكده) و يا "ائله" (ائله جه) دييه اوخويانلار اولموشدور. بيزجه دوزگون اوخونوش "اعلا" اولماليدير. عره بجه كؤكه نلي "اعلا" كلمه سينين آنلامي ان يوكسه ك، ان ياخشي، ان گؤزه ل، ان اوستوندور. بويا ايله ايلگيلي اولان توركجه كؤكه نلي "آلا" كلمه سي ايسه نسنه له رده آغ و باشقا بير رنگده ن اولوشان، رنگاره نگ؛ دريده آغ لكه و گؤزده آچيق گؤي و يا سارييا چالان قونور (قهوه) رنگلي دئمه كدير. بو جومله ده "تان" و "تانسيق" ايكيله مه سي كيمي، "اعلا" ايله "ياخشي" ايكيليسي ده ائش آنلامليدير. دولاييسي ايله دوزگون اوخونوش بئله اولماليدير: "بزيرگانلار .... تان-تانسيق، اعلا-ياخشي آرماغانلار آلديلار".<br /><br /><strong>قوشون آلاقاتيني Qoşun alaqatını: </strong>اؤزگون بتيكده "قوشك اله قاتني قيزك كوكچكني" بيچيمينده بير تركيب واردير. بو تركيبين ايلك بؤلومونو "قوشون آلا قانيني" (قاني قيزيل رنگلي اولان قوشو)، "قوشون آلاغانيني" (قوشون آليجيسيني، قوشون ييرتيجيسيني)، "قوشون آلا قاناديني" (قانادي آلا اولان قوشو) دييه اوخويانلار اولموشدور. اوچان قوشلا ايلگيلي اولان بوتون بو اوخونوشلار يانليشدير. بيزجه بو تركيبين دوغرو اوخونوشو "قوشون آلاقاتيني" اولماليدير. بورادا "قوش"، اوچان قوشQuş دئييل، آشيلانميش دري آنلامينداكي "قوغوش" كلمه سينين قيسسالتيلميش بيچيمي اولان "قوشQoş " كلمه سيدير. "آلاقات" ايسه "چارقات" كيمي دري و قوماشلاري تانيملايان توركجه بير تركيبدير. (خاقاس توركجه سينده "خات"، چوواشجادا "خوت" اولاراق سؤيله نه ن "قات" كلمه سي، فارسجا "لا و تاي پارچه، لباس و ...، لايه، دفعه، خط اتو، خم، كنار" آنلاملاريندادير). "قوشون آلاقاتي"، يعني آشيلانميش درينين آلا (رنگلي؟، اعلا؟) قاتي.<br /><br /><strong>بئزين گؤيچه ييني Bezin göyçəyi: </strong>آراشديرماجيلار يوخاريداكي تركيبين ايكينجي بؤلومو اولان "قيزك كوكچكني" عيباره سيني، "قيزين گؤيچه ييني" دييه اوخوموشلاردير. اويسا بيزجه "قيز" دييه يازيلان كلمه اصلينده "بئزBez " اولماليدير. بورادا سؤز، ياغيدان اله گئچه ن غنيمه تله رده ن گئدير. بو غنيمه تله ر آراسيندا "قوماشين آريسي" و "دوققوزلاما چيرغاب چوخا" ايله بيرليكده "بئزين گؤيچه يي" ده واردير. بو دورومدا غنيمه تله رين هاميسي، "قوماشQumaş "، "بئزBez "، "چيرغابÇırğab "، "چوخاÇuxa " و "قوشQoş " پارچا و پالتار ايله ايلگيليدير ("چيرغاب"، سيرمالي پالتار دئمه كدير). <br /><br /><strong>قاراواتاQaravata : </strong>آراشديرماجيلارجا اؤزگون بتيكده گئچه ن "قراواته" كلمه سي، گنه لده يانليشليقلا "قازاواتا"، "غزاواتا"، "قاراواشا"، "قراو آتا" و ... اوخونوب و گنه ده يانليشليقلا غزالار و يا قوتسال ساواشلار اولاراق آنلاملانديريلميشدير. بو يانليش آنلامديرما اؤزه لليكله آزه ربايجان جومهورييه تينده گؤزه چارپماقدادير. آزه ربايجان سووئت جومهورييه تينده سوسياليست و توتوجو اخلاق و گله نه كسه ل عاييله آنلاييشينا اوياراق اسكي متينله ر و بو آرادا دده قورقوت كيتابينين، وار اولان كؤسنول (ائروتيك) و جينسه ل ايچه ريكلي بوتون "ضره رلي" عونصورلاردان تميزله ندييي بيلينه ن يبر گرچه كدير. "قاراوات"ا گلينجه، بو كلمه عره بجه "خرابات" كلمه سينين توركجه له شميش بيچيمينده ن باشقا بير شئي دئييلدير. متينده ايسه بو كلمه نين آنلامي، قوتسال ساواش اولماييب، ايچگيلي ائيله نجه يئري، چاخير ائوي و گنه ل ائودير. "خاراباتا وارديغيم يوخ" يعني ايچگيلي ائيله نجه يئرله ري و يا گنه ل ائوه گئتديييم يوخ. بو سؤزله رين بيله له رينه خطابه ن سؤيله ندييي ايكي قادينين آدي دا ("بوغازجا" و "قيسيرجا") ائروتيسم و جينسه لليكله ايلگيليدير: "بوغازBoğaz " آزقين، كؤسنول، شهوه تلي اولان؛ "قيسيرQısır " ايسه اوره مه اولاناغي اولمايان، دؤل وئره مه يه ن كيمسه دئمه كدير. آيريجا بو سويلامادا حاميله آنلاميندا اولان "بوغازجا" و حاميله اولامايان "قيسيرجا" كلمه له ري، بيربيرينين قارشيتي اولاراق ايشله نميشدير. بورادا بئيره ك`ين "قيسيرجا" و "بوغازجا" ايله اويونو اولماديغيني سؤيله مه سي، اونون باني چيچه ك`ه اولان سئوگي و باغينين ائروتيسم و جينسه للييه دايالي اولماديغي آنلاميندا آنلاشيلماليدير.<br /><br /><strong>خازانجاXazanca :</strong> بو بويدا بئله بير عيباره واردير: "خراجه قراجه بوره لر ديلدي". بو عيباره ده كي "خراجه" كلمه سيني م. ارگين "خيراجا" اولاراق اوخوموش و كيچيك، اوفاق، آريق دييه آنلاملانديرميشدير. باشقا آراشديرماجيلار دا بو آچيقلاماني تكرار ائتميشله ر. اويسا متين ديققه تله اوخونورسا، بو كلمه نين كيچيك و آريق دئييل، ترسي بؤيوك و كؤك آنلاملاريندا اولماسي گره كدييي اورتايا چيخاجاقدير. دلي قارجار دده قورقوت`دان "خراجه" و قاراجا بيره له ر گتيرمه سيني ايسته يير، دده قورقوت دا بيره له ري گتيردييينده، دلي قارچار`ا ايسته دييي سميز بيره له ري آلماسيني، ايسته مه دييي آريق بيره له ري ايسه بيراخماسيني سؤيله يير. بيليندييي كيمي "سميز" كلمه سي كؤك، شيشمان و ايري آنلاملاريندادير. دئمه ك، دلي قارچار`ين ايسته دييي "خراجه" بيره له ر، آريق و كيچيك دئييل، ترسينه "سميز و يا كؤك، شيشمان و ايري" اولان بيره له ردير. بيزجه بوراداكي "خراجه"، ناسيخين يانليش يازديغي بير كلمه دير. بو كلمه نين دوغرو يازيليشيني سالور قازان`ين ائوينين ياغمالانديغي بويوندا بولماق اولاسيدير. آدي گئچه ن بويدا بئله بير تركيب واردير: "قولي بودي خرانجه اوزون بالدرلري اينجه". م. ارگين بوراداكي "خرانجه" كلمه سيني ده، يانليشليقلا "خاران" اوخوموش، آنجاق دوغرو اولاراق ايري و بؤيوك دييه آنلاملانديرميشدير. اويسا بو كلمه نين دوزگون اوخونوشو دا "خازانجا"دير و "قولو، بودو خازانجا، اوزون بالديرلاري اينجه" عيباره سي، "قول و بودو قالين و اوزون؛ اوزون بالديرلاري اينجه" دئمه كدير. <br /><br />"خازان" (چاغداش آنادولو لهجه له رينده: خزان، خزه ن) كلمه سينين آنلامي قالين و اوزون آغاجدير. سؤزلوكله رده بو كلمه نين قارشيسيندا وئريله ن آچيقلامالار بئله دير: "خازان: تاواني توتان اوزون و قالين داشيييجي آغاج، قالين بيچيلميش اوزون تخته، آغاج ياپيلاردا كيريش اولاراق قوللانيلان قالين بيچيلميش اوزون تخته، داملارين اوزه رينه دؤشه نه ن قالين و بؤيوك آغاج كيريش، دوز داملاري قاپادابيلمه ك اوچون، گنه لليكده آرديج آغاجيندان اولان و دامين يوكونو چكمه ك اوزه ره اوزونلاماسينا قويولان اوزون و قالين آغاج، توپراق داملاردا يوك داشيييجي آغاج سوتون". (يونوس ائمره: داغدان كسديله ر خازانيم، پوزولدو اسكي دوزه نيم، من بير اوسانماز اوزانيم، درديم واردير، اينله ريم). دده قورقوت كيتابيندا ناسيخ خطاسي اولاراق "خراجه" و "خرانجه" بيچيمينده يازيلميش اولان توركجه "خازان" كلمه سينين كؤكه ني ايسه، ائرمه نيجه "هئجان" كلمگ سيدير. يوخاريدا سؤيله نه نله ره اساسه ن، "خراجه قراجه بوره لر ديلدي" عيباره سينين دوزگون اوخونوشو، "خازانجا قاراجا بيره له ر ديله دي" اولوب و آنلامي دا "ايري و قارا بيره له ر ايسته دي"دير.<br /><br /><strong>آنيسي انتديAnısı әntdi :</strong> بو بويدا بئله بير جومله واردير: "دده نك انسي انتدي". بو جومله گنه لده "آنيسي آنيتدي"دييه اوخونموش و "عاغلي شاشيردي" اولاراق آنلاملانديريلميشدير. اويسا دوزگون اوخونوش "آنيسي انتدي" اولماليدير. اسكي و اورتا توركجه ده "انسي انتمه كƏnsi әntmәk "، عاغلي باشيندان گئتمه ك، شاشيرماق آنلاميندادير. بو دئييم چئشيتلي قاليبلاردا و سيخجا اسكي آنادولو توركجه سي متينله رينده گئچمه كده دير (انسي انتدي، انسله ري انددي، انسي انديب، انسله ري انديب، انسيني انتديردي، .... ). توركجه ده "انديمه كƏndimәk " كؤكه نينده ن اولان "انديكƏndik " (شاشقين، بودالا، حئيران)، "انتيرمه كƏntirmәk " (ايشينده شاشيرماق)، "انديكمه كƏndikmәk " فئعلي (شاشيرماق). "اندهƏndә " (عاغيلسيز)، "انته له مه كƏntәlәmәk " (شاشقين بير دوروما دوشمه ك)، "انديره مه كƏndirәmәk " (شاشيرماق) ده بولونماقدادير. گونئي آزه ربايجاندا ايشله ديله ن "انتيقه آدام" (عجاييب، شاشيرداجاق آدام) دئييمي ده بو فئعلله ايلگيليدير. بو دئييمده "انتيقه" كلمه سينين عره بجه "عنتيق"-لاتينجه "آنتيك" كلمه سينده ن آلينديغي سانيلير. اويسا بوراداكي "انتيقه" كلمه سي، اسكي توركجه "انديك"ده ن باشقا بير شئي دئييلدير. "انسي انتدي" دئييمينده كي "انسي" كلمه سي ايسه، "عاغيلي، حافيظه سي، خاطيري" آنلاملاريندا اولان "آني"+ اوچونجو شخص يييه ليك اكي "-سي"نين و يا "آني"+"اوسو" (هوش آنلاميندا) بيرله شمه سينين سيخيشديريلميش حاليدير. دولاييسي ايله "آنيسي انتدي" جومله سي، "هوشو باشيندان گئتدي، عاغلي شاشيردي" دئمه كدير. <br /><br /><strong>ايندي İndi- اينديمه ك İndimәk: </strong>"انتدي" فئعلي كيمي، دده قورقوت كيتابيندا گئچه ن و باشقا بير فئعل اولان "اينديمه ك" ده يانليشليقلا "آنيتماق" دييه اوخونموشدور. ديرسه خان بويوندا بئله بير جومله واردير: "تنگري ويرن طتلو جانك سيرانده ايمش اندي دخي". بير سيرا آراشديرماجيلار بو جومله ده كي "اندي" كلمه سيني يانليشليقلا "آنيت" اوخوموش و ائله جه ده آنلاملانديرميشدير (آنتيماق: حاضيرلاماق، حاضير ائتمه ك، بولوندورماق). باشقالاري ايسه بو كلمه ني دوغرو اولاراق "ايندي" اوخوموش، آنجاق يانليشليقلا "شيمدي، شو آندا، الآن" دييه آنلاملانديرميشلاردير. اويسا بورادا "ايندي" كلمه سي، "اينديمه كİndimәk " (اينديمه ك) فئعلينين امر حاليدير. "اينديمه كİndimәk " و يا "اينده مه كİndәmәk " فئعلي، آراماق، آختارماق، آراشديرماق دئمه كدير. بو فئعلين اسكي توركجه و چئشيتلي چاغداش توركول ديلله رينده آشاغيداكي بيچيمله ري واردير: اينتي.، ييند.، يينتي.، چينتي. (تووا)، نينتي. (خاقاس)، تينتي. (قيرقيزجا). دولاييسي ايله سؤزو گئده ن جومله نين دوزگون اوخونوشو بئله اولماليدير: "تانري وئره ن دادلي جانين سئيراندا ايميش، ايندي آخي!" (تانري`نين وئردييي دادلي جانين -بده نيني ترك ائده ره ك- گزمه يه چيخميش، آرا آخي اونو!).<br /><br /><strong>اؤرو دورماقÖrü durmaq :</strong> آزه ربايجان نشرله رينده "اؤرو دورماقÖrü durmaq " و يا "اورو دورماقÜrü durmaq " بيرله شيك فئعلي، يانليشليقلا "اورو دورماقUru durmaq " بيچيمينده وئريلير. "اؤرمه كÖrmək " فئعلينده ن تؤره نه ن و اسكي و چاغداش توركول (Turkic) ديل و لهجه له رينده ايشله ك اولان "اؤرو" كلمه سي (اؤر.+-و) ديك، قالخيق، يوكسه كليك، يوكسه لتي، يوخاري، ايرتيفاع، ديره ك، سوتون، آياقدا و بنزه ري آنلاملاريندادير. اسكي توركجه ده يايقين اولان "اؤرو دورماقÖrü durmaq "، "اؤرو يوخلاماقÖrü yoxlamaq " و "اؤرو قوپماقÖrü qopmaq " فئعلله ري ايسه آياغا قالخماق، آياقدا دورماق، ديك دورماق دئمه كدير. ("اؤروده قالماق" = آياقدا قالماق). <br /><br /><strong>آغيلAğıl -آغ آييلAğ Ayıl :</strong> دده قورقوت كيتابيندا "آغيل" كلمه سي ايله بيرليكده "آغاييل و يا آغ آييل" كلمه سي ده ايشله ديلير ("دلي قارچار`ي يالينچاق ائيله دي، آغيلا قويدو" و "آغ آييلدا آغجا قويونو سورار اولسان"). "آييلAyıl " كلمه سي توركجه "آغيلAğıl " كلمه سينين موغولجا بيچيميدير. آنجاق "آغيل" و "آييل" آراسيندا آنلام آيريليغي دا واردير. "آييل"، توركجه "آغيل"ين داشيديغي آنلاملارا اك اولاراق، سورو و قويون سوروسو آنلاملاريني دا ايچه رير. <br /><br /><strong>يَلنجوقYalancıq </strong>، يلنَجوق، يلتجوق، يرتجوق، ييرتجوق: متينده يالانجيق`ين آدي، بير نئچه يئرده "يرتجوق" اولاراق يازيلميش و آراشديرماجيلار طره فينده ن "يارتاجيق، ييرتاجيق" دييه اوخونموشدور. اويسا بيزجه بو دوروم، ناسيخين كؤچورمه ك اوچون قوللانديغي عره بجه متينده، "ي" حرفي اوزه رينده كي اوستره نين (فتحه نين) يانليشليقلا "ن" حرفي اوزه رينه قويولماسيندان و اوستره لي بو "نَ" حرفينين "ت"، و "ل" حرفينين ده "ر" دييه اوخونماسيندان قايناقلانميشدير. (يَلنجوق- يلنَجوق- يلتجوق- يرتجوق). <br /><br /><strong>يينهYinə –گينهGinə –گنهGənə –ياناYana :</strong> بو دؤرد كلمه نين آنلامي بير داها و تكراردير. كؤكده ش اولان بو بيچيمله رين هاميسي، دده قورقوت كيتابيندا اولدوغو كيمي بو گون ده ديليميزده ايشله كديرله ر. بيز بونلارين هر دؤردونو قورودوق.<br /><br /><strong>باشارماقBaşarmaq ، باجارماقBacarmaq ، بئجه رمه كBecərmək :</strong> آزه ربايجان توركجه سينده بو اوچ ائيله مين آنلاملاري آراسيرا بير بيرينه قاريشديريلير. "باشارماقBaşarmaq "، بير ايشي ايسته نيله ن بيچيمده بيتيرمه ك، مووه ففه ق اولماق دئمه كدير (فارسجاسي موفق شدن). "باجارماقBacarmaq "، ياپابيلمه ك، گوج گؤرونه ن بير ايش و يا دوروما چؤزوم بولماق، اوسته سينده ن گلمه ك دئمه كدير (فارسجاسي بلد بودن). "بئجه رمه كBecərmək " فئعلينه گلينجه، بو فئعل "باشارماق" و "باجارماق" فئعلله رينين آنلاملارينا ياني سيرا، جيماع ائتمه ك، جينسه ل ايليشگيده بولونماق، تجاووز ائتمه ك كيمي آنلاملاري دا واردير. بونلارا اك اولاراق آزه ربايجان توركجه سينده، بئجه رمه ك فئعلي، (بيتگيله ري) يئتيشديرمه ك، بسله مه ك و باشا بويا چاتمالاريني ساغلاماق آنلاميني دا قازانميشدير. (گنج اركه ك جوجه آنلاميندا اولان "بئچه" كلمه سي بو كؤكده ن تؤره ميش اولابيلير).<br /><br /><strong>چونكوÇünkü - چونكومÇünküm - چون كيمÇün kim :</strong> دده قورقوت كيتابيندا بو اوچ بيچيمين هر اوچو ده ايشله ديليبدير. "چونكوÇünkü "، فارسجا "چونكه" كلمه سينين سس اويومو قورالينا گؤره توركجه سؤيله نيشيدير. "چونكومÇünküm "، فارسجا "چونكو"نون وورقولو (تاكيدي) حاليدير. "چون كيمÇün kim " ايسه (بلكه ده "چونكوم"ده ن گليشه ره ك)، فارسجا "چون" ايله توركجه "كيم"ده ن ياپيلميش بير بيرله شيك اداتدير. بو اوچونون اسكي توركجه ده كي قارشيليغي، "اوچراUçra " كلمه سيدير. بيز اسكي متينله رين ساده له شديريلميش يايينلاريندا بو اوچونو "چون كيم" (و بير سيرا دوروملاردا دا "چونكه" ايله "چونكي"له ري سس اويومونا اوياراق "چونكو") بيچيمينده گؤسته ريريك. <br /><br /><strong>آلجا Alca- آلاجا :Alaca</strong> اؤزگون بتيكده "آلجا" و "آلاجا" اؤن آدلاري (صيفه تله ري) سيخجا ايشله ديلير. آنجاق بير سيرا دوروملاردا بونلارين ايشله ييشي يانليشليقلارلا بيرليكده دير. اؤرنه يين اؤزگون بتيكده "آلاجا گرده ك" تركيبي ايله قارشيلاشيريق. بيليندييي كيمي، بير ايلكه اولاراق گرده ك، دوواق و ....، آلا دئييل، آل و يا قيرميزي رنگينده اولار. بوندان دولايي بيز "آلاجا گرده ك" تركيبله ريني، "آلجا گرده ك" بيچيمينده دوزه لتديك. <br /><br /><strong>هؤنكور هؤنكورHönkür hönkür - اؤكور اؤكورÖkür ökür </strong>. اؤزگون بتيكده "اؤكور اؤكور" اولاراق گئچه ن بو ايكيله مه، توركمه نجه ده "هونگور هونگورHüñür hüñür "، توركييه توركجه سينده "هونگور هونگورHünkür hünkür " و آزه ربايجان جومهورييه تينده "اؤنگور اؤنگورÖngür öngür " اولاراق يازيلير. گونئيده ايسه بو تركيبين چاغداش قارشيليغي "هؤنكور هؤنكور"دور.<br /><br /><strong>يؤرومه كYörümək - يورومه كYürümək -يئريمه كYerimək : </strong>بوگون آزه ربايجان توركجه سينده وار اولان "يئريمه ك" ايله توركييه توركجه سينده وار اولان "يورومه ك" ائيله مله رينين اورتاق ديب بيچيمي، "يؤرومه ك" ائيله ميدير. بيز ديليميزده بو بيچيمله رين اوچونون ده قورونماسيندان ياناييق. "يؤرومه كYörümək " (اسكي متينله رده)، "يورومه كYürümək " (حره كه ت ائتمه ك، قيپيرداماق آنلاميندا) و "يئريمه كYerimək " (يايا اولاراق، آدديم آتاراق يول گئتمه ك آنلاميندا). <br /><br /><strong>تپه ريTəpəri -تپه رهTəpərə :</strong> اؤزگون بتيكده "دپره" اولاراق گئچه ن كلمه نين آنلامي "تپه ده ن آشاغي"دير. بو كلمه، "تپه+-ه ره" بيرله شمه سينده ن تؤره ميشدير. بوراداكي "-ه ره"، "-ه ري" سون اكينين بير واريانتيدير. بيز بو اكله "اوزه ري، ايچه ري، ديشاري، تاشاري، آناري، يوخاري، ايله ري، اوجاري، ساري، آرقيري، آرداري، ديكه ري، ...." كيمي كلمه له رده ده قارشيلاشيريق. <br /><br /><strong>دوش وئرمه كDüş vermək :</strong> آزه ربايجان جومهورييه تينده "دوش وئرمه ك" بيرله شيك ائيله ميني يانليشليقلا "رؤيا" آنلاميندا اولان "دوش" كلمه سي ايله ايلگيلي سانيب، "يوخلاماق، يوخويا قالماق" كيمي آنلاملانديرميشلاردير. اويسا بو تركيب "دوش وئرمه ك" و يا "دوشو وئرمه كDüşü vermək " اولوب و آنلامي بير آراج و يا مينيت اوزه رينده ياپيلان يولجولوغا اوندان آشاغي دوشه ره ك آرا وئرمه ك، قيسسا سوره لي و يئيين دوشمه كدير. <br /><br /><strong>جئبهCebə –جوببهCübbə :</strong> دده قورقوت كيتابيندا ايكي بير بيرينه بنزه ر "جئبه" و "جوببه" كلمه له ري ايشله ديلميشدير. ("جوببه سييله، چوخاسييلا بئيره ك`ين آياغينا دوشدو"، و "جيلاسين قوْچ ايگيتله ره قالابا اؤلکه وئردي؛ شالوار، جئبه، چوخا وئردي"). "جئبه Cebə" توركجه بير كلمه اولوب و كيچيك حلقه له رين بيربيرينه گئچيريله ره ك ياپيلان زيرهلي پالتار، زيرهلي گييسي، ساواشدا گيييله ن دميرده ن پالتار آنلاميندادير. "جوببه Cübbə" ايسه عره بجه بير كلمه اولوب "ديشا گيييله ن، گنيش قوللو، اوزون اته كلي، ديزله ره جه ن انه ن و اؤنو آچيق بير پالتار؛ چوخا؛ گييسي" دئمه كدير. <br /><br /><strong>قويون كيمQoyun kim :</strong> اؤزگون بتيكده بئله بير جومله واردير: "قزن آيدر مره قوكه قزلر ياننه ده وارسون ديدي" بو جومله ده كي "قوكه" كلمه سيني، "قونه! (قويون، آ!"، "قويونوز") كيمي اوخويانلار اولموشدور. بيزجه "قو كه" اولاراق يازيلان كلمه نين اصلي، "قويون كيم (بيراخين كيم، ايذين وئرين كيم) آنلاميندا اولان "قوك كه" اولماليدير. بورادا ناسيخ آرد آردا گله ن ايكي "ك"ده ن بيريني يازاركه ن آتي وئرميشدير. "قوك"، "قويماق" فئعلينين ايكيجي شخص چوخول امير كيپي اولان "قون" (قويون!، قويونوز!) دئمه كدير. "كه" ايسه توركجه "كيم"ين قارشيليغي اولان فارسجا بير ايلگه جدير. دولاييسي ايله بو تركيب بئله اوخونماليدير: "قازان آييدير: مره!، قويون كيم قيزلار يانينا دا وارسين. ديدي".<br /><br /><strong>قوْيولدولارQoyuldular –قويولدولارQuyuldular :</strong> بير سيرا دده قورقوت كيتابي يايينلاريندا، ايكي "قويولماقQoyulmaq " و "قويولماقQuyulmaq " ائيله مله ري بير بيرينه قاريشديريلير. "قويولماق"، بيلديييميز "قويماق" فئعلينين ائديلگه ن (مجهول) بيچيميدير (فارسجاسي گذاشته شدن). "قويولماق" ايسه بوسبوتون آيري بير فئعل اولان "قويماق" ائيله مينين ائديلگه ن بيچيميدير. "قويولماق" فئعلينين ايلكين آنلامي تؤكولمه كدير (فارسجاسي سرازير شدن، لبريز شدن). "قويوQuyu " (فارسجاسي چاه) كلمه سي ده بو فئعلده ن تؤره ميش بير آددير. بو فئعلين ايكينجي آنلامي، اونون ياغلا قاورولماسيدير (اؤرنه يين آفشار آغزيندا). دولاييسي ايله "اوره يينه قاينار ياغلار مي قويولوبدور؟" جومله سي، "اوره يينه قاينايان ياغلار مي تؤكولموشدور؟"، و يا "اوره يين قاينايان ياغلا مي قاورولوبدور؟" دئمه كدير.<br /><br /><strong>تولTul ، دولاداDolada ، تولادريTola dəri ، دوخارلاييDoxarlayı :</strong> اؤزگون بتيكده ايندييه ده ك تطمين ائديجي بير بيچيمده اوخونوب آچيقلانامايان بير سويلاما واردير: "طول طولاره كرديكم طولاراري دوخرليي قودغم يغي يوردي الومده قيل كشلم ايقر مالي ايقر ويروب الدوغم توزلو قتي يايم بوغه ويروب الدوغم بوغمه كريشم بكلو يرده قودم كلدم اوتوز طقوز يولداشم اكي ارغيشم". بو سويلاما و اوندا اولان كلمه له ري چئشيتلي آراشديرماجيلار، چوخ فرقلي بيچيمله رده اوخويوب، اوناريب و آنلاملانديرميشديرلار. اؤرنه يين آزه ربايجان جومهورييه تينده "طول" كلمه سيني عره بجه طول (اوزونلوق)، "طولاراري" كلمه سيني فارسجا "توله دار" (ايت ساخلايان)، و يا "طولاراري دوخرليي" تركيبني، "تول"، "آوار" و "توخار" اويماقلاري ايله ايلگيله نديره نله ر اولموشدور. آشاغيدا بيزيم پيروفئسور طلعه ت تكين، پيروفئسور دورسون ييلديريم، .... اوخونوش و اؤنه ري- اوناريملاريندان يارارلاناراق يئيله ديييميز اوخونوش-اوناريم وئريلميشدير: <br /><br />"تول دوْلادا گيرديييم، توْلا دري [+قاتي ياييم!]؛ <br />دوْخارلايي قوْيدوغوم، ياغي يوردو [+قاتي ياييم!]؛ <br />اليمده قيل كيشليييم، آيقير مالي [+قاتي ياييم!]؛ <br />آيقير وئريب آلديغيم، [+آغجا] توْزلو قاتي ياييم!؛ <br />بوْغا وئريب آلديغيم، بوْغما كيريش [+قاتي ياي]يم!؛ <br />[+بورما] ......................... [+آغجا توْزلو قاتي ياييم!]؛ <br />اوْتوز دوْققوز يوْلداشيم، ايكي آرغيش [+قاتي ياي]يم!؛ <br />بونلو يئرده قوْيدوم، گلديم، [+آغجا توْزلو قاتي ياييم!]" <br /><br />بورادا "تولTul " سيغير دريسينده ن ياپيلميش توربا؛ "دولاداDolada " دولاداراق (دولاتماق ائيله مينده ن)؛ "تولاTola " چيي دري، آشيلانماميش دري، بوتؤو سويولموش دري و "دوخارلاييDoxarlayı " ياشلاناراق (دوخارلاماق: ياشلانماق) آنلاميندادير. بئله جه "تول دولادا گيرديييم تولا دري، دوخارلايي قويدوغوم ياغي يوردو"ون آنلامي، "چووال كيمي دولاداراق ايچينه گيرديييم چيي دري، ياشلاناراق قويوب گلديييم ياغي يوردو"دور. <br /><br /><strong>يايجيغينYaycığın ، اوقجوغازينUqcuğazın :</strong> اؤزگون بتيكده بئله بير دؤردلوك واردير: "جان باجوغن اكمش سن اوق جغرين قورمش سن ادين كردك قومش سن". بو دؤردلوك آراشديرماجيلار طره فينده ن چئشيتلي بيچيمله رده اوخونموش و اوناريلميشدير (تعمير ائديلميشدير). بونلارين آراسيندا بيزجه ان مقبول اولاني بئله دير: "جان يايجيغين.ي اه يميشسين، اوقجوغازين.ي آتميشسين، اوتاقجيغين.ي قورموشسون، آدين.ي گرده ك قويموشسون". يوخاريداكي اوخونوشا گؤره، بورادا گرده ك اوتاغينين ياپيلماسيندان سؤز گئتمه كده دير: ايلك اؤنجه ياي اه ييلير، سونرا اوق آتيلير، آرديندان اوتاق قورولور و ان سون قورولان اوتاغا گرده ك آدي وئريلير. بو دؤردلوكده ايشله ديله ن "اوقUq " كلمه سي، "چاديرين اوست بؤلومونو اولوشدوران چوبوقلار، يوردون تاوان چوبوقلاري، آلاچيق ده يه نه كله ري، آلاچيغين اوست چؤپله ري، چادير چاتيسي" آنلاميندادير.<br /><br /><strong>بليكBәlik :</strong> اؤزگون بتيكده "بلوك" اولاراق يازيلميش بير كلمه واردير (بلوككده طقسان اوقك نه اوگرسن، مره کافر). بو كلمه ني آزه ربايجان جومهورييه تينده يانليشليقلا "يئله ك" و يا "بيله ك" اوخوموش و ائله جه ده آنلاملانديرميشلاردير. توركييه يايينلاريندا ايسه بو كلمه "بيلوكBilük " دييه اوخونموش و دوغرو اولاراق اوخلوق، اوخ قابي و ساداق دييه آنلاملانديريلميشدير. بيز ساده له شديريلميش يايينيميزدا بو كلمه ني گونئي آزره بايجان سؤيله ييشينه اويقون اولاراق "بليك" دييه يازديق. بوگون گونئي آزه ربايجان`ين بويين زهرا لهجه سينده "بليك" كلمه سي، بويو قيسسا لوعابلي قاب و كوزه آنلاميندا ايشله ديلير. دولاييسي ايله سؤز قونوسو اولان جومله نين دوزگون اوخونوشو بئله اولماليدير: "بلييينده دوخسان اوخون.و نه اؤيه رسين، مره کافير!".<br /><br /><strong>قاناتQanat :</strong> يوملاردا يينه له نه ن "قاناتلارين.ين اوجلاري قيريلماسين" جومله سينده كي "قانات" كلمه سي، چاديرين اوستونه اؤرتوله ن و گنه لده آلتي بؤلومده ن اولوشان كئچه قوماش، خره گه اؤرتويونون اته يي آنلاميندادير. بئله جه "قاناتلارينين اوجلاري قيريلماسين"، "چاديرينين اؤرتوك بؤلومله رينين باغي قوپماسيين" دئمه كدير.<br /><p style="text-align: center"><br /><strong>اوچونجو بوي<br /><br />باي بؤره`نين اوْغلو بامسي بئيره ك.ين بوْيو`نو به يان ائده ر، خانيم هئي!</strong><br /><p style="text-align: justify"><br />قام غان اوْغلو خان باييندير يئرينده ن [+اؤرو] دۇرموشدو. قارا يئرين اۆستونه آغ بان ائوين.ي ديكديرميشدي. آلا سايوان.ي گؤي اۆزونه آشانميشدي. مين يئرده ايپه ك قاليچاسي دؤشه نميشدي. ايچ اوْغوز، تاش اوْغوز به يله ري باييندير خان`ين صؤحبه تينه دريلميشدي. باي بؤره به ي دخي باييندير خان`ين صؤحبه تينه گلميشدي. باييندير خان`ين قارشيسيندا قاراگؤنه اوْغلو قارابۇداق ياي دايانيب دۇرموشدو. ساغ يانيندا قازان اوْغلو اۇروز [+به ي] دۇرموشدو. سوْل يانيندا قازيليق قوْجا اوْغلو به ي يئگه نه ك دۇرموشدو. <br /><br />باي بؤره به ي بۇنلاري گؤردويونده آه ائيله دي. باشيندان عاغلي گئتدي. دستمالين.ي الينه آلدي، بؤيورو بؤيورو آغلادي. بؤيله ائديجه ك قالين اوْغوز.`ون آرخاسي، باييندير خان`ين گووئييسي سالور قازان قابا ديزينين اۆزه رينه چؤكدو. قێيا تيكيبه ن باي بؤره به ي`ين اۆزونه باخدي. آييدير: "باي بؤره به ي، نه آغلاييب بوْزلارسين؟" باي بؤره به ي آييدير: "خان قازان!، نئجه آغلامايايين، نئجه بوْزلامايايين؟ اوْغولدا اوْرتاجيم يوْخ، قارداشدا قده ريم يوْخ! آللاه تاعالا مني قارقاييبدير. به يله ر! تاجيم، تاختيم اۆچون آغلارام. بير گۆن اوْلا، دۆشه م اؤله م، يئريمده يۇردومدا كيمسه قالمايا" دئدي. قازان آييدير: "مقصودون بۇ مۇدور؟" باي بؤره به ي آييدير: "بلي، [+مقصودوم] بۇدور. منيم دخي اوْغلوم اوْلسا، خان باييندير`ين قارشيسين.ي آلسا دۇرسا، قۇللوق ائيله سه، من دخي باخسام، سئوينسه م، قێوانسام، گۆوه نسه م!"دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج قالين اوْغوز به يله ري اۆز گؤيه تۇتدولار. ال قالديريب، دۇعا ائيله ديله ر. "آللاه تاعالا سنه بير اوْغول وئرسين!" دئديله ر. اوْل زاماندا به يله رين آلقيشي آلقيش، قارغيشي قارغيش ايدي. دۇعالاري مۆسته جاب اوْلوردو. باي بيجان به ي دخي يئرينده ن اؤرو دۇردو، آييدير: "به يله ر!، منيم دخي حاققيما بير دۇعا ائيله يين. آللاه تاعالا منه ده بير قێز وئره!" دئدي. قالين اوْغوز به يله ري ال قالديرديلار، دۇعا ائيله ديله ر: "آللاه تاعالا سنه ده بير قێز وئره" دئديله ر. باي بيجان به ي آييدير: "به يله ر! آللاه تاعالا منه بير قێز وئره جه ك اوْلورسا، سيز تانيق اوْلون، منيم قێزيم باي بؤره به ي.`ين اوْغلونا بئشيك كرتمه ياووقلو اوْلسون!" دئدي. <br /><br />بۇنون اۆزه رينه بير قاچ زامان گئچدي. آللاه تاعالا باي بؤره به ي`ه بير اوْغول، باي بيجان به ي`ه بير قێز وئردي. قالين اوْغوز به يله ري بۇنو ائشيتديله ر، شاد اوْلوب سئوينديله ر. <br /><br />باي بؤره به ي بزيرگانلاريني يانينا اوْخودو، بۇيروق ائتدي: "مره بزيرگانلار! آللاه تاعالا منه بير اوْغول وئردي. وارين رۇم ائلينه. منيم اوْغلوم اۆچون ياخشي آرماغانلار گتيرين، منيم اوْغلوم بؤيويونجه" دئدي. بزيرگانلار دخي [+"نوْلا خانيم" ديييب يوْل ياراغين.ي گؤردوله ر]، يوْلا گيرديله ر. [+گئجه گۆندوز يؤرودوله ر]، اێستانبول`ا گلديله ر. تان تانسيق، اعلا ياخشي آرماغانلار آلديلار. باي بؤره`نين اوْغلويچون بير دنيز قۇلونو بوْز آيقير آلديلار. بير آغ توْزلو قاتي ياي آلديلار. بير دخي آلتي پرلي گۆرز آلديلار. يوْل ياراغين.ي گؤردوله ر، [+يوْلا گيرديله ر]. <br /><br />[+بۇنلار گلينجه، چوْخ ايلله ر، آيلار گئچدي]. باي بؤره`نين اوْغلو بئش ياشينا گيردي، بئش ياشيندان اوْن ياشينا گيردي. اوْن ياشيندان اوْن بئش ياشينا گيردي. چايا باخسا چاليملي، چال قاراقوش ارده ملي، بير گؤزه ل ياخشي ايگيت اوْلدو. اوْل زاماندا بير اوْغلان باش كسمه سه، قان تؤكمه سه، آد قوْيمازلاردي. باي بؤره به ي`ين اوْغلو آتلاندي، آوا چيخدي. آو آولاركه ن باباسينين طه وله سي اۆزه رينه گلدي. اێمراخيرباشي قارشيلادي، انديردي، قوْنوقلادي. يييب ايچيب اوْتورورلاردي. <br /><br />بۇ يانادان دخي بزيرگانلار گليبه ني قارا دروه ند آغزينا قوْنموشلاردي. ياريماسين يارچيماسين آونيك قالاسينين كافيرله ري بۇنلاري جاسوسلادي. بزيرگانلار ياتيركه ن غافيلل[+يج]ا بئش يۆز كافير قۇيولدولار، چاپديلار، ياغمالاديلار. بزيرگانين اۇلوسو تۇتولدو، كيچيسي قاچاراق اوْغوز`ا گلدي. باخدي گؤردو اوْغوز`ون اۇجوندا بير آلا سايوان ديكيلميش، بير ايميرزه، خۇب ايگيت قێرخ ايگيت ايله ن ساغيندا و سوْلوندا اوْتورورلار. "اوْغوز`ون بير ياخشي ايگيتي. آنجاق يؤرويه ييم، مده د ديله يه ييم" دئدي. <br /><br />بزيرگان آييدير: <br /><br />ايگيت، ايگيت، به ي ايگيت! <br />سن منيم اۆنوم.و آنلا، سؤزوم.و دينله! <br />اوْن آلتي ايلدير كيم، اوْغوز ايچينده ن گئتميش ايديك. <br />تان تانسيق كافير مالين.ي، اوْغوز به يله رينه گتيرير ايديك. <br />پاسنيك قارا دروه ند آغزينا دۆش وئرميش ايديك. <br />آونيك قالاسينين بئش يۆز كافيري اۆزه ريميزه قۇيولدو. <br />قارداشيم تۇتساق اوْلدو. <br />ماليميزي، ريزقيميزي ياغمالاديلار، گئري دؤندوله ر. <br />قارا باشيم.ي گؤتوردوم، سنه گلديم. <br />قارا باشين صده قه سي، <br />ايگيت، مده د منه! <br /><br />دئدي. <br /><br />بۇ كز اوْغلان شاراب ايچه ركه ن ايچمه ز اوْلدو. آلتين آياغي.ني الينده ن يئره چالدي. آييدير: "نه دئديييمي يئتيرين!، گيييميم ايله ن منيم شاهباز آتيمي گتيرين! هئي، مني سئوه ن ايگيتله ر مينسينله ر!" دئدي. بزيرگان دخي اؤنله رينه دۆشدو، قێلاووز اوْلدو. <br /><br />كافير دخي دۆشوبه ن بير يئرده آقچا اۆلوشمه كده يدي. بۇ محه لده اره نله رين مئيداني.نين آسلاني، پهليوانلارين قاپلاني بوْز اوغلان يئتدي. بير ايكي دئمه دي، كافيرله ره قێليج وۇردو. باش قالديران كافيرله ري اؤلدوردو، غزا ائيله دي. بزيرگانلارين ماليني قۇرتاردي. <br /><br />بزيرگانلار آييدير: "به ي ايگيت، بيزه سن ارليك ايشله دين. گل ايمدي به يه ندييين مالدان آل!" دئديله ر. ايگيتين گؤزو بير دنيز قۇلونو بوْز آيقيري تۇتدو، بير ده آلتي پرلي گۆرزو، بير ده آغ توْزلو يايي تۇتدو. بۇ اۆچونو به يه ندي. آييدير: "مره بزيرگانلار، بۇ آيقيري و دخي بۇ يايي و بۇ گۆرزو منه وئرين!" دئدي. بؤيله دئگه ج بزيرگانلار سخت اوْلدو. ايگيت آييدير: "مره بزيرگانلار!، چوْخ مۇ ايسته ديم؟!" دئدي. بزيرگانلار آييتديلار: "[+خئيير سۇلطانيم]، نه چوْخ اوْلسون؟ آمما بيزيم بير به ييميز.ين اوْغلو واردير، بو اۆچ نسنه ني اوْنا آرماغان آپارساووز گره ك ايدي!" دئديله ر. اوغلان آييدير: "مره!، به ي`ينيز اوْغلو كيمدير؟" آييتديلار: "باي بؤره`نين اوْغلو واردير، آدينا بامسي دييه رله ر" دئديله ر. باي بؤره`نين اوْغلو اوْلدوغون.و بيله مه ديله ر. ايگيت بارماغين.ي اێسيردي. آييدير: "بۇندا ميننه تله آلماقدان ايسه، اوْندا بابام يانيندا ميننه تسيز آلماق يئگدير!" دئدي. آتين.ي قامچيلادي، يوْلا گيردي. بزيرگانلار آرديندان باخا قالدي: "واللاه، ياخشي ايگيت، مۆرووه وتلي ايگيت!" دئديله ر. <br /><br />بوْز اوْغلان باباسينين ائوينه گلدي. [+باباسينا خبه ر اوْلدو،] "بزيرگانلار گلدي" دييه. باباسي سئويندي. چتير اوْتاق، آلا سايوان ديكديردي. ايپه ك قاليچالار سالدي. گئچدي، اوْتوردو. اوْغلونو ساغ يانينا آلدي. اوْغلان بزيرگانلار خۇصوصوندان بير سؤز سؤيله مه دي. كافيرله ري قێرديغين.ي آنمادي. ناگاهي بزيرگانلار گلديله ر. باش انديريب، سالام وئرديله ر. گؤردوله ر كيم، اوْل ايگيت كيم باش كسيبدير، قان تؤكوبدور، باي بؤره به ي`ين ساغيندا اوْتورور. بزيرگانلار يؤرودوله ر، ايگيتين الين.ي اؤپدوله ر. بۇنلار بؤيله ائديجه ك باي بؤره به ي`ين آجيغي تۇتدو. بزيرگانلارا آييدير: "مره، قاوات اوْغلو قاواتلار! آتا دۇروركه ن اوْغول.ون الين.ي مي اؤپه رله ر؟". آييتديلار: "خانيم!، بۇ ايگيت سنين اوْغلون مۇدور؟". "بلي!، منيم اوْغلومدور" دئدي. آييتديلار: "ايمدي اينجينمه خانيم!، اه ووه ل اوْنون الين.ي اؤپدويوموزه. اگه ر سنين اوْغلون اوْلماسايدي، بيزيم ماليميز گۆرجوستان`دا گئتميشدي، هپيميز تۇتساق اوْلموشدو" دئديله ر. باي بؤره به ي آييدير: "مره!، منيم اوْغلوم باش مێ كسدي؟، قان مێ تؤكدو؟" "بلي، باش كسدي، قان تؤكدو، آدام آختاردي!" دئديله ر. "مره!، بۇ اوْغلانا آد قوْياسينجا وار مێدير؟" دئدي. "بلي سۇلطانيم، آرتيقدير!" دئديله ر. باي بؤره به ي قالين اوْغوز به يله ريني چاغيردي، قوْنوقلادي. [+اوْغلونون قيصصه سيني عرض ائيله دي. جومله به يله ر ايستئحسان ائتديله ر]. دده م قوْرقوت گلدي، اوْغلانا آد قوْيدو. <br /><br />آييدير: <br /><br />اۆنوم.و آنلا، <br />سؤزوم.و دينله، <br />باي بؤره به ي! <br /><br />آللاه تاعالا سنه بير اوْغول وئرميش، <br />تۇتا وئرسين! <br />آغير سانجاق گؤتوره نده <br />مۆسه لمانلار آرخاسي اوْلسون! <br />قارشي ياتان قارا قارلي داغلاردان آشار اوْلسا، <br />آللاه تاعالا سنين اوْغلونا آشيت وئرسين! <br />قانلي قانلي سۇلاردان گئچه ر اوْلسا، <br />[+آللاه تاعالا سنين اوْغلونا] گئچيت وئرسين! <br />قالاباليق كافيره گيره نده <br />آللاه تاعالا سنين اوْغلونا فۆرصه ت وئرسين! <br /><br />سن اوْغلونو "بامسام" دييه اوْخشارسين؛ <br />بۇنون آدي بوْز آيقيرلي بامسي بئيره ك اوْلسون! <br />آديني من وئرديم، ياشيني آللاه وئرسين! <br /><br />دئدي. <br /><br />قالين اوْغوز به يله ري ائله [+ال] گؤتوردوله ر، دۇعا قێلديلار: "بۇ آد بۇ ايگيته قۇتلو اوْلسون!" دئديله ر. <br /><br />به يله ر هپ آوا ميندي. بوْز آيقيرين.ي چكديردي، بئيره ك ميندي. آلا داغ`ا آلا، لشكر آوا چێخدي. ناگاهاندان اوْغوز`ون اۆزه رينه بير سۆرو گئييك گلدي. بامسي بئيره ك بيريني قوْوا گئتدي. قوْوا قوْوا بير يئره گلدي. نه گؤردو سۇلطانيم؟! گؤردو گؤي چاييرين اۆزه رينه بير قێرميزي اوْتاق ديكيلميش. يازيب "بو اوْتاق كيمين اوْلا؟!" دئدي. خبه ري يوْخ كيم، آلاجاغي آلا گؤزلو قێزين اوْتاغي اوْلسا گره ك. بو اوْتاغين اۆزه رينه وارماغا اده بله ندي. آييتدي: "نه اوْلورسا اوْلسون، هله من آويمي آلايين!" دئدي. اوْتاغين اؤنونده اريشي گلدي، گئيييي سينيرله دي. باخدي گؤردو بو اوْتاق باني چيچه ك.ين اوْتاغييميش كيم، بئيره ك`ين بئشيك كرتمه نيشانليسي، آداقليسييدي. باني چيچه ك اوْتاقدان باخيردي. "مره دايالار! بۇ قاوات اوْغلو قاوات بيزه ارليك مي گؤسته رير؟" دئدي. وارين، بۇندان پاي ديله يين، گؤرون نه دييه ر!" دئدي. قێسيرجا يئنگه دييه رله ر، بير خاتين واردي. ايله ري واردي، پاي ديله دي: "هئي، به ي ايگيت! بيزه دخي بو گئييكده ن پاي وئر!" دئدي. بئيره ك آييدير: "مره دادي! من آوچي دئييله م، به ي اوْغلو به يه م، هپ.ي سيزه!" دئدي؛ "آمما سوْرماق عئييب اوْلماسين، بو اوْتاق كيميندير؟" دئدي. قێسيرجا يئنگه آييدير: "به ي ايگيتيم، بو اوْتاق باي بيجان به ي.`ين قێزي باني چيچه ك`يندير" دئدي. ائيله اوْلسا، خانيم، بئيره ك`ين قاني قاينادي، اده بله ياب ياب گئري دؤندو. قێزلار گئيييي [+ايچه ري] گؤتوردوله ر. گؤزه ل.له ر شاهي باني چيچه ك`ين اؤنونه گتيرديله ر. باخدي گؤردو كيم، بير سۇلطان سميز سيغين گئييكدير. باني چيچه ك آييدير: "مره قێزلار! بو ايگيت نه ايگيتدير؟" قێزلار آييدير: "واللاه سۇلطانيم، بۇ ايگيت اۆزو نيقابلي ياخشي ايگيتدير. به ي اوْغلو به ي ايميش" دئديله ر. باني چيچه ك آييدير: "هئي، هئي، دايالار! بابام منه من سني اۆزو نيقابلي بئيره ك`ه وئرميشه م دييه ردي؛ اوْلمايا كيم بۇ اوْلا؟. مره! چاغيرين [+گلسين]، خبه رله شه ييم" دئدي. <br /><br />چاغيرديلار، بئيره ك گلدي. باني چيچه ك ياشماقلاندي، خبه ر سوْردو. آييدير: "ايگيت، گليشين قاندان؟" بئيره ك آييدير: "ايچ اوْغوز`دان!". [+قێز آييدير:] "ايچ اوْغوز`دا كيمين نه سيسين؟" دئدي. [+بئيره ك آييدير:] "باي بؤره به ي اوْغلو بامسي بئيره ك دئديكله ري منه م" دئدي. قێز آييدير: "يا!، نه مصله حه ته گلدين، ايگيت؟" دئدي. بئيره ك آييدير: "باي بيجان به ي`ين بير قێزي وارميش، اوْنو گؤرمه يه گلديم!" دئدي. قێز آييدير: "اوْل اؤيله آدام دئييلدير كيم، سنه گؤرونه!" دئدي. "آمما من باني چيچه ك`ين داديسييام. گل، ايمدي سنينله آوا چێخاليم. اگه ر سنين آتين منيم آتيمي گئچه رسه، اوْنون آتيني دخي گئچه رسين. هم سنين ايله اوْخ آتاليم. مني گئچه رسه ن، اوْنو دخي گئچه رسين و هم سنينله گۆره شه ليم. مني باسارسان، اوْنو دخي باسارسين" دئدي. بئيره ك آييدير: "خوْش، ايمدي آتلان[اي]ين!" ايكيسي آتلانديلار، مئيدانا چێخديلار. آت تپديله ر. بئيره ك.`ين آتي قێزين آتيني گئچدي. اوْخ آتديلار. بئيره ك قێزين اوْخون.و ياردي. <br /><br />قێز آييدير: "مره ايگيت! منيم آتيمي كيمسه.نين گئچدييي يوْخ. اوْخومو كيمسه.نين يارديغي يوْخ. ايمدي گل، سنينله گۆره ش تۇتاليم!" دئدي. همه ن بئيره ك آتدان اندي. قاوراشديلار، ايكي پهليوان اوْلوب، بير بيرينه سارماشديلار. بئيره ك گؤتورور قێزي يئره وۇرماق ايسته ر، قێز گؤتورور بئيره ك`ي يئره وۇرماق ايسته ر. بئيره ك بۇنالدي. آييدير: "بۇ قێزا باسيلاجاق اوْلورسام، قالين اوْغوز ايچينده باشيما قاخينج، اۆزومه توْخونج ائده رله ر" دئدي. غئيره ته گلدي. قاورادي، قێزين باغداماسين.ي آلدي. امجه يينده ن تۇتدو. قێز قوْجوندو. بۇ كز بئيره ك قێزين اينجه بئلينه گيردي؛ باغدادي، آرخاسي اۆزه رينه يئره وۇردو. قێز آييدير: "ايگيت، باي بيجان`ين قێزي باني چيچه ك منه م!" دئدي. بئيره ك اۆچ اؤپدو، بير ديشله دي. "دۆيون.ون قۇتلو اوْلسون، خان قێزي!" دييه بارماغيندان آلتين اۆزويو.نو چێخاردي، قێزين بارماغينا گئچيردي. "اوْرتاميزدا بۇ، نيشان اوْلسون، خان قێزي!" دئدي. قێز آييدير: "چۆن [+كيم] بؤيله اوْلدو، همه ن ايمدي ايله ري دۇرماق گره ك، به ي اوْغلو!" دئدي. بئيره ك دخي: "نوْلا خانيم، باش اۆزه رينه!" دئدي. <br /><br />بئيره ك قێزدان آيريليب، ائوله رينه گلدي. آغ ساققاللي باباسي قارشي گلدي. آييدير: "اوْغول، تان تانسيق، بۇگون اوْغوز`دا نه گؤردون؟" آييدير: "نه گؤره ييم، اوْغلو اولان ائوه رميش، قێزي اوْلان كؤچورموش." باباسي آييدير: "اوْغول يا! سني ائوه رمه ك مي گره ك؟" "بلي پس، آغ ساققاللي عزيز بابا. ائوه رمه ك گره ك!" دئدي. باباسي آييدير: "اوْغوز`دا كيمين قێزين.ي آلي وئره يين؟" دئدي. <br /><br />بئيره ك آييدير: <br /><br />بابا! <br />منه بير قێز آلي وئر كيم، <br />من يئريمده ن دۇرمادين، اوْل دۇرماق گره ك! <br />من قازاغوج آتيما مينمه دين، اوْل مينمه ك گره ك!<br />من قێريميما وارمادين، اوْل منه باش گتيرمه ك گره ك! <br />بۇنون كيمي قێز آلي وئر بابا، منه! <br /><br />دئدي. <br /><br />باباسي باي بؤره خان آييدير: "اوْغول، سن قێز ديله مه زسين، كندينه بير [+يوْلداش و] هامپا ايسته رميشسين. اوْغول، مگه ر سن.ين ايسته دييين قێز، باي بيجان به ي.ين قێزي باني چيچه ك اولا؟!" دئدي. بئيره ك آييدير: "بلي پس، ائوئت! آغ ساققاللي عزيز بابا، منيم دخي ايسته ديييم اوْلدور" دئدي. باباسي آييدير: "آي اوْغول، باني چيچه ك`ين بير دلي قارداشي واردير، آدينا دلي قارچار دييه رله ر؛ قێز ديله يه ني اؤلدورور". بئيره ك آييدير: "يا!، پس نئده ليم؟" باي بؤره به ي آييدير: "اوْغول، قالين اوْغوز به يله ريني اوْداميزا اوْخوياليم، نئجه مصله حه ت گؤرورله رسه، اوْنا گؤره ايش ائده ليم" دئدي. <br /><br />قالين اوْغوز به يله ريني هپ اوْخودولار، اوْدالارينا گتيرديله ر. آغير قوْنوقلوق ائيله ديله ر. [+يئديله ر، ايچديله ر، سؤز آچديلار، دانيشيق ائتديله ر]. قالين اوْغوز به يله ري آييتديلار: "بۇ قێزي ايسته مه يه كيم وارا بيلير؟" مصله حه ت گؤردوله ر كيم، دده قوْرقوت وارسين دئديله ر. دده قوْرقوت آييدير: "يارانلار!، چۆن كيم مني گؤنده ريرسينيز، بيليرسينيز كيم، دلي قارچار قێز قارداشيني ديله يه ني اؤلدورور. باري باييندير خان`ين طه وله سينده ن ايكي شاهباز يۆگره ك آت گتيرين، بير گئچي باشلي گئچه ر آيقيري، بير توْخلو باشلي دوْرو آيقيري. ناگاه قاچما قوْوما اوْلورسا، بيريسيني مينه م، بيريسيني يده م" دئدي. دده قوْرقوت`ون سؤزو مقبول گلدي. وارديلار، باييندير خان`ين طه وله سينده ن اوْل ايكي آتي گتيرديله ر. دده قوْرقوت بيرين.ي ميندي، بيرين.ي يددي. "يارانلار، سيزي حاق`ا اێسمارلاديم!" دئدي، گئتدي. <br /><br />مگه ر سۇلطانيم، دلي قارچار دخي آغ بان ائويني، آغ اوْتاغيني قارا يئرين اۆزه رينه قۇردورموش ايدي. يوْلداشلار.ي ايله پۇتا آتيب اوْتوروردو. دده م قوْرقوت اؤته ده ن بري گلدي، باش انديردي، باغير باسدي. آغيز ديلده ن گؤركلو سالام وئردي. دلي قارچار آغزين.ي كؤپوكله نديردي. دده قوْرقوت`ون اۆزونه باخدي. آييدير: "عليك السّلام! آي عمه لي آزميش، فئعلي دؤنموش، قايير آللاه آغ آلنينا قادا يازميش! آياقليلار.ين بۇرايا گلدييي يوْخ. آغيزليلار.ين بۇ سۇيومدان ايچدييي يوْخ. سنه نوْلدو؟ عمه لين مي آزدي؟ فئعلين مي دؤندو؟ اجه لين مي گلدي؟ بۇ آرالاردا نئيله رسين؟" دئدي. <br /><br />دده قوْرقوت آييدير: <br /><br />قارشي ياتان قارا داغ`يني آشماغا گلميشه م. <br />آخينتيلي گؤركلو سۇيونو گئچمه يه گلميشه م. <br />گن اته يينه، دار قوْلتوغونا قێسيلماغا گلميشه م. <br />تانري`نين بۇيروغويلا، پئيغه مبه ر`ين قوْولويلا <br />آيدان آري، گۆنده ن گؤركلو قێز قارداشين باني چيچه ك`ي <br />بامسي بئيره ك`ه ديله مه يه گلميشه م!<br /><br /> دئدي. <br /> <br />دده قوْرقوت بؤيله دئگه ج دلي قارچار آييدير: "مره! نه دئديييم.ي يئتيرين، قارا آيقيري ياراقلا گتيرين!" دئدي. قارا آيقيري ياراقلا گتيرديله ر. دلي قارچار`ي مينديرديله ر. دده قوْرقوت كؤسته يي اۆزدو؛ دۇرمادي، قاچدي. دلي قارچار آردينا دۆشدو. توْخلو باشلي دوْرو آيقير يوْرولدو. دده قوْرقوت گئچي باشلي گئچه ر آيقيرا سێچرادي، ميندي. دده`يي قوْوا قوْوا دلي قارچار اوْن بئله ن يئر آشيردي. دده قوْرقوت`ون آرديندان دلي قارچار اردي. دده`نين انسي انتدي. تانري`يا سێغيندي. ايسم-ي اعظه م.ي اوْخودو. دلي قارچار قێليجين.ي الينه آلدي. يۇخاريسيندان اؤفكه ايله حمله قێلدي. دلي به ي ديله دي كيم، دده`يي تپه ري چالا. دده قوْرقوت آييتدي: "چالارسان، الين قۇروسون!" دئدي. حاق تاعالا`نين بۇيروغويلا دلي قارچار`ين الي يۇخاريدا آسيلي قالدي. زيرا دده قوْرقوت ويلايه ت اێسسي ايدي، ديله يي قبول اوْلدو. <br /><br />دلي قارچار آييدير: <br /><br />مده د، آمان، الامان! <br />تانري`نين بيرلييينه يوْخدور گۇمان! <br />سن منيم اليمي ساغالدي گؤر، <br />تانري`نين بۇيروغويلا، <br />پئيغه مبه رين قوْولويلا <br />قێز قارينداشيمي بئيره ك`ه وئره يين! <br /><br />دئدي. <br /><br />اۆچ كره آغزيندان ايقرار ائيله دي. گۆناهينا تؤوبه ائيله دي. دده قوْرقوت دۇعا ائيله دي. دلي`نين الي حاق امرييله ساپاساغ اوْلدو، دؤندو. آييدير: "دده!، قێز قارينداشيمين يوْلونا من نه ايسته رسه م، وئرير ميسين؟" دده آييدير: "وئره ليم!" دئدي؛ "گؤره ليم، نه ايسته رسين؟". <br /><br />دلي قارچار آييدير: <br /><br />مين بۇغرا گتيرين كيم، مايا گؤرمه ميش اوْلا. <br />مين دخي آيقير گتيرين كيم، هئچ قێسراغا آشماميش اوْلا. <br />مين دخي قوْيون گؤرمه ميش قوْچ گتيرين. <br />مين ده قۇيروقسوز قۇلاقسيز كؤپه ك گتيرين. <br />مين دخي بيره گتيرين منه! <br /><br />دئدي. <br /><br />اگه ر بۇ دئديييم نسنه له ري گتيريرسه نيز، خوْش، وئرديم. آمما گتيرمه يه جه ك اوْلورسان، بۇ قاتلا اؤلدورمه ديم، اوْل واختين اؤلدوره يين!" دئدي. <br /> <br />دده دؤندو، باي بؤره به ي`ين ائوله رينه گلدي. باي بؤره به ي آييدير: "دده!، اوْغلان مێسين، قێز مێسين؟، [+قۇرت مۇسون، قوْيون مۇسون؟]". دده "اوْغلانام!" دئدي. "يا!، پس نئجه قۇرتولدون دلي قارچار`ين الينده ن؟" دئدي. دده آييدير: "آللاه`ين عينايه تي، اره نله رين هيممه تي اوْلدو؛ قێزي آلديم" دئدي. بئيره ك`ه و آناسينا و قێز قارداشلارينا مۇشتوچو گلدي. سئوينديله ر، شاد اوْلدولار. باي بؤره به ي آييدير: "دلي نه قده ر مال ايسته دي؟" دده آييدير: "ياريماسين يارچيماسين، دلي قارچار ائيله مال ايسته دي كيم، هئچ بيتمه سين!" دئدي. باي بؤره به ي آييدير: "هله نه ديله دي؟" <br /><br />دده آييدير: <br /><br />مين آيقير ديله ييبدير كيم، قێسراغا آشماميش اوْلا. <br />مين دخي بۇغرا ديله دي كيم، مايا گؤرمه ميش اوْلا. <br />مين ده قوْچ ديله ييبدير [+كيم]، قوْيون گؤرمه ميش اوْلا. <br />مين ده قۇيروقسوز قۇلاقسيز كؤپه ك ديله دي. <br />مين دخي خازانجا قاراجا بيره له ر ديله دي. <br /><br />بۇ نسنه له ري گتيره جه ك اوْلورسانيز، <br />قێز قارينداشيمي وئريره م. <br />گتيرمه يه جه ك اوْلورسان، <br />گؤزومه گؤرونمه يه سين، <br />يوْخسا سني اؤلدوروره م! دئدي. <br /><br />باي بؤره به ي آييدير: "دده!، من اۆچونو بۇلورسام، ايكيسيني سن بۇلور مۇسون؟" دئدي. دده قوْرقوت "بلي خانيم، بۇلاسييام" دئدي. باي بؤره به ي آييتدي: "ايمدي دده، كؤپه كله بيره يي سن بۇل!" دئدي. دخي كنديسي طه وله طه وله آتلارينا واردي. مين آيقير سئچدي. ده وه له رينه واردي، مين بۇغرا نر سئچدي. قوْيونلارينا واردي، مين قوْچ سئچدي. دده قوْرقوت دخي مين قۇيروقسوز قۇلاقسيز كؤپه كله مين دخي بيره بۇلدو. آليب بۇنلاري دلي قارچار`ا گئتدي. <br /><br />دلي قارچار ائشيتدي، قارشي گلدي. "گؤره ييم، دئديييمي گتيرديله ر مي؟" دئدي. آيقيرلاري گؤروجه ك به يه ندي. ده وه له ري گؤردۆيونده به يه ندي. قوْچلاري [+گؤروجه ك] به يه ندي. كؤپه كله ري گؤروجه ك قاس قاس گۆلدو. آييدير: "دده يا! هاني منيم بيره له ريم؟" دده قوْرقوت "هاي اوْغول قارچار! آداما اۇش، بؤگه له ك كيمي بۇنلودور. اوْل بير ياووز جاناواردير. هپ بير يئرده دريب دۇرورام. گل گئده ليم، سميزين.ي آل، آريغين.ي قوْي!" دئدي. آلدي دلي قارچار`ي بير بيره لي يئره گتيردي. دلي قارچار`ي يالينچاق ائيله دي، آغيلا قوْيدو. بيره له ر دلي قارچار`ا اۆشدوله ر. گؤردو باجاري بيلمه ز، آييدير: "مده د، دده! كره م ائيله، آللاه عئشقينه! قاپيني آچ چێخايين!" دئدي. دده قوْرقوت "اوْغول قارچار!، نه قارقاشا ائده رسين؟ گؤتور، بۇ اێسمارلاديغين نسنه دير. نوْلدون بؤيله بۇنالدين؟، سميزين.ي آل، آريغين.ي قوْي!" دئدي. <br /><br />دلي قارچار آييدير: <br /><br />هاي دده سۇلطان! <br />تانري بۇنون سميزين.ي ده آلسين، <br />آريغين.ي دا آلسين! <br />همه ن مني قاپيدان دێشاري ائيله! <br />مده د! <br /><br />دئدي. <br /><br />دده قاپييي آچدي. دلي قارچار چێخدي. دده گؤردو كيم، دلي`نين جانينا گئچميش، باشي قايقيسي اوْلموش. گؤوده سي بيره ده ن گؤرونمه ز، اۆزو گؤزو بليرمه ز. دده`نين آياغينا دۆشدو: "آللاه عئشقينه، مني قۇرتار!" دئدي. دده قوْرقوت "وار اوْغول، كنديني سۇيا وور!" دئدي. دلي قارچار سه ييرده ره ك واردي، سۇيا دۆشدو. بيره دير، سۇيا آخدي، گئتدي. گلدي گييسيسين.ي گييدي، ائوينه گئتدي. آغير دۆيون ياراغين.ي گؤردو. <br /><br />اوْغوز زامانيندا بير ايگيت كيم ائوله نسه، اوْخ آتاردي. اوْخو نه يئرده دۆشسه، اوْندا گرده ك ديكه ردي. بئيره ك خان دخي اوْخون.و آتدي، ديبينه گرده يين.ي ديكدي. آداقليسيندان ارگينليك بير قێرميزي قافتان گلدي. بئيره ك گييدي. يوْلداشلارينا بۇ ايش خوْش گلمه دي. سخت اوْلدولار. بئيره ك آييدير: "[+يوْلداشلار!]، نييه سخت اوْلدونوز؟" دئدي. آييتديلار: "نئجه سخت اوْلماياليم؟ سن قێزيل قافتان گييه رسين، بيز آغ قافتان گييه ريز!" دئديله ر. بئيره ك آييدير: "بۇ قده ر نسنه ده ن اؤتورو نييه سخت اوْلورسونوز؟ بۇگون من گييديم، يارين ناييبيم گييسين. قێرخ گۆنه تكين سێرا آردي گييينيز. اوْندان سوْنرا بير درويشه وئره ليم!" دئدي. [+بۇنلارين دخي كؤنلو خوْش اوْلدو].<br /><br />قێرخ ايگيت ايله ن ييييب ايچيب اوْتورورلاردي. ياريماسين يارچيماسين، كافيرين جاسوسو بۇنلاري جاسوسلادي. واريب بايبورت حيصاري به ي`ينه خبه ر وئردي. آييدير: "نه اوْتورورسون سۇلطانيم!، باي بيجان به ي، اوْل سنه وئره جه يي قێزي بئيره ك`ه وئردي. بۇ گئجه گرده يه گيرير" دئدي. ياريماسين يارچيماسين، اوْل ملعون يئددي يۆز كافيرله اێلقادي. بئيره ك آپ آلجا گرده يي ايچينده ييييب ايچيب بي خبه ر اوْتوروردو. دۆن اۇيخوسوندا كافير اوْتاغا قۇيولدو. ناييب قێليجين.ي سيييردي، الينه آلدي. "منيم باشيم بئيره ك`ين باشينا قۇربان اوْلسون!" دئدي. ناييب يارالاندي، شهيد اوْلدو. درين اوْلسا باتيرير، قالاباليق قوْرخودور؛ آت ايشله ر، ار اؤيونور. يايان ارين اۇمودو اوْلماز. اوْتوز دوْققوز ايگيتيله ن بئيره ك تۇتساق گئتدي. <br /><br />دان اؤتدو، گۆن دوْغدو. بئيره ك`ين آتاسي آناسي باخدي گؤردو كيم، گرده ك گؤرونمه ز اوْلموش. آه ائتديله ر، [+ياخالارين.ي چاك ائتديله ر]، عاغيللاري باشلاريندان گئتدي. گؤردوله ر كيم، اۇچاردا قۇزقون قالميش، يۇرت[+ون]دا تازي دوْلوشموش. گرده ك پارالانميش، ناييب شهيد اوْلموش. بئيره ك`ين باباسي قابا ساريق.يني گؤتوروب يئره چالدي. دارتدي ياخاسين.ي يێرتدي. "اوْغول! اوْغول!" دئييبه ن بؤيوردو، زاريليق قێلدي. آغ بيرچه كلي آناسي بۇلدور بۇلدور آغلادي، گؤزونون ياشين.ي تؤكدو، آجي دێرناق.ي آغ اۆزونه آلدي، چالدي. آل ياناغين.ي دارتدي، قارغي كيمي قارا ساچيني يوْلدو. آغلاييباني، سێغلاييباني ائوينه گلدي. باي بؤره به ي`ين دۆنلويو آلتين بان ائوينه شيوه ن گيردي. قێزي گليني قاس قاس گۆلمه ز اوْلدو، قێزيل قێنا آغ الينه ياخماز اوْلدو. يئددي قێز قارداشي آغ چێخارديلار، قارا دوْنلار گييديله ر. "واي، به ييم قارداش! مۇرادينا، مقصودونا ارمه يه ن يالقيز قارداش!" ديييب آغلاشديلار، بؤيوروشدوله ر. بئيره ك`ين ياووقلوسونا خبه ر اوْلدو. باني چيچه ك قارالار گييدي، آغ قافتانيني چێخاردي. گۆز آلماسي كيمي آل ياناغيني دارتدي، يێرتدي. <br /><br />"واي، آل دۇواغيم.ين يييه سي! <br />واي، آلنيم.ين، باشيم.ين اۇمودو! <br />واي، شاه ايگيتيم! <br />واي، شاهباز ايگيتيم! <br />دوْيونجا اۆزونه باخماديغيم، خانيم ايگيت! <br />قاندا گئتدين، مني يالقيز قوْيوب، جانيم ايگيت؟! <br />گؤز آچيبان گؤردويوم! <br />كؤنول ايله سئوديييم! <br />بير ياسديقدا باش قوْيدوغوم! <br />يوْلوندا اؤلدويوم! <br />قۇربان اوْلدوغوم! <br />واي، قازان به ي`ين اێناغي! <br />واي، قالين اوْغوز`ون ايمره نجه سي! <br />[+خان] بئيره ك!" <br /><br />ديييب، زاري زاري آغلادي. <br /><br />بۇنو ائشيديب قێيان سلجۆك اوْغلو دلي دوْندار آغ چێخاردي، قارا گييدي. بئيره ك`ين يار و يوْلداشلاري آغي چێخاريب، قارالار.ي گييديله ر. قالين اوْغوز.ون به يله ري بئيره ك اۆچون عظيم ياس تۇتدولار، اۇموت اۆزدوله ر. <br /><br />بۇنون اۆزه رينه اوْن آلتي ايل گئچدي. بئيره ك`ين اؤلوسون.و، ديريسين.ي بيلمه ديله ر. بير گۆن قێزين قارداشي دلي قارچار باييندير خان`ين ديوانينا گلدي، ديزين.ي چؤكدو. آييدير: "دئوله تلي خان`ين عؤمرو اۆزون اوْلسون! بئيره ك ديري اوْلسا، اوْن آلتي ايلده ن بري گليردي. بير ايگيت اوْلسا، ديريسي خبه رين.ي گتيرسه، چێرغاب چۇخا، آلتين آقچا وئره رديم. اؤلوسو خبه رين.ي گتيره نه قێز قارداشيم.ي وئره رديم" دئدي. بؤيله دئگه ج، ياريماسين يارچيماسين، يالانچي اوْغلو يالانجيق آييدير: "سۇلطانيم! من وارايين، اؤلوسو ديريسي خبه رين.ي گتيره يين!" دئدي. <br /> <br />مگه ر بئيره ك بۇنا بير گؤمله ك باغيشلاميشدي؛ گييمه ز ايدي، ساخلاردي. واردي، گؤمله يي قانا قۇنا باتيردي، باييندير خان`ين اؤنونه گتيريب بێراخدي. باييندير خان آييدير: "مره! بو نه گؤمله كدير؟". "بئيره ك`ي قارا دروه ند`ده اؤلدورموشله ر. اۇش دا نيشاني، سۇلطانيم!" دئدي. گؤمله يي گؤروجه ك به يله ر هؤنكور هؤنكور آغلاشديلار، زاريليقلارا گيرديله ر. باييندير خان آييدير: "مره! نييه آغلارسينيز؟ بيز بۇنو تانيمازيز. آداقليسينا آپارين، گؤرسون. اوْل ياخشي بيلير. زيرا اوْل تيكيبدير، يينه اوْل تانير" دئدي. وارديلار گؤمله يي باني چيچه ك`ه ايله تديله ر. گؤردو، تانيدي: "اوْلدور!" دئدي. دارتدي ياخاسين.ي يێرتدي. آجي دێرناق.ي آغ اۆزونه آلدي، چالدي. گۆز آلماسي كيمي آل ياناغيني يێرتدي. <br /><br />واي، گؤز آچيب گؤردويوم! <br />كؤنول وئريب سئوديييم! <br />واي، آل دۇواغيم.ين يييه سي! <br />واي آلنيم.ين، باشيم.ين اۇمودو! <br />خان بئيره ك!<br /><br />دييه آغلادي. <br /> <br />باباسينا آناسينا خبه ر اوْلدو. آپ آلاجا اوْردوسونا شيوه ن گيردي. آغ چێخارديلار، قارا گييديله ر. قالين اوْغوز به يلري بئيره ك`ده ن اۇموت اۆزدوله ر. يالانچي اوْغلو يالانجيق كيچي دۆيونون.و ائيله دي. اۇلو دۆيونونه وعده قوْيدو. بئيره ك`ين باباسي باي بؤره به ي دخي بزيرگانلاري قاغيردي، يانينا گتيردي. آييدير: "مره بزيرگانلار!، وارين ايقليم [+ايقليم] آرايين، بئيره ك`ين اؤلوسو [+ديريسي] خبه رين.ي گتيره يدينيز، اولا مێدير؟". بزيرگانلار ياراق گؤردوله ر. گئجه گۆندوز دئمه ييب يؤرودوله ر. ناگاه پاراسار`ين بايبورت حيصارينا گلديله ر. <br /><br />مگه ر اوْل گۆن كافيرله رين آغير گۆنله رييدي. هر بيري يئمه كده، ايچمه كده يدي. بئيره ك`ي دخي گتيريب، قوْپوز چالديريرلاردي. بئيره ك اۇجا چارداقدان باخدي، بزيرگانلاري گؤردو. بۇنلاري گؤردويونده خبه رله شدي. گؤره ليم خانيم، نه خبه رله شدي. <br /><br />آييدير: <br /><br />آلان آلچاق هاوا يئرده ن گله ن آرغيش! <br />به ي بابامين، قادين آنامين سوْوقاتي آرغيش! <br />آياغي اۇزون شاهباز آتا مينه ن آرغيش! <br />اۆنوم.و آنلا، سؤزوم.و دينله، آرغيش! <br />قالين اوْغوز ايچينده اۇلاش اوْغلو سالور قازان`ي <br />سوْرار اوْلسام، ساغ مێ، آرغيش؟ <br />قێيان سلجۆك اوْغلو دلي دوْندار[+ي] <br />سوْرار اوْلسام، ساغ مێ، آرغيش؟ <br />قاراگؤنه اوْغلو قارابۇداق`ي <br />سوْرار اوْلسام، ساغ مێ، آرغيش؟ <br />آغ ساققاللي بابامي، آغ بيرچه كلي آنامي <br />سوْرار اوْلسام، ساغ مێ، آرغيش؟ <br />منيم يئددي قێز قارينداشيم[+ي] <br />سوْرار اوْلسام، ساغ مێ، آرغيش؟ <br />گؤز آچيبان گؤردويوم، <br />كؤنول وئريب سئوديييم <br />باي بيجان قێزي باني چيچه ك ائوده مي آرغيش؟ <br />يوْخسا واردێ مێ، آرغيش؟ <br />دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، آرغيش، سنه!<br /><br />دئدي. <br /><br />بزيرگانلار آييدير: <br /><br />ساغ مێسين، اسه ن ميسين، جانيم بامسي! <br />اوْن آلتي ايلين حسره تي، خانيم بامسي! <br />قالين اوْغوز ايچينده <br />قازان به ي`ي سوْرار اوْلسان، <br />ساغدير، بامسي! <br />قێيان سلجۆك اوْغلو دلي دوْندار`ي سوْرارسان، <br />ساغدير، بامسي! <br />قاراگؤنه اوْغلو بۇداق`ي سوْرار اوْلسان، <br />ساغدير، بامسي! <br />اوْل به يله ر آغ چێخاردي، قارا گييدي سنينچون، بامسي! <br />آغ ساققاللي آتاني، آغ بيرچه كلي آناني <br />سوْرار اوْلسان، ساغدير، بامسي! <br />آغ چێخاريب قارا گييديله ر سنينچون، بامسي! <br />يئددي قێز قارداشين.ي يئددي يوْل آييرديندا <br />آغلار گؤردوم، بامسي! <br />گۆز آلماسي كيمي آل ياناقلارين.ي <br />يێرتار گؤردوم، بامسي! <br />"واردي، گلمه ز قارداش!" دييه، <br />زاريليق ائده ر گؤردوم، بامسي! <br />گؤز آچيبان گؤردويون، <br />كؤنول وئريب سئودييين <br />باي بيجان.ين قێزي باني چيچه ك <br />كيچي دۆيونون.و ائيله دي، <br />اۇلو دۆيونونه وعده قوْيدو؛ <br />يالانچي اوْغلو يالانجيق`ا وارير گؤردوم، <br />خان بئيره ك! <br />پاراسار`ين بايبورت حيصاريندان اۇچا گؤرگيل! <br />آپ آلجا گرده يينه گله گؤرگيل! <br />گلمه ز اوْلسان، <br />باي بيجان.ين قێزي باني چيچه ك`ي آلديردين، <br />بللي بيلگيل! <br /><br />دئدي. <br /> <br />بئيره ك قالخدي، آغلايا آغلايا قێرخ ايگيتين.ين يانينا گلدي. قابا ساريق.يني گؤتوردو، يئره چالدي. <br /><br />آييدير: <br /><br />هئي، منيم قێرخ يوْلداشيم! <br />بيلير ميسينيز، نه له ر اوْلدو؟ <br />يالانچي اوْغلو يالانجيق منيم اؤلوم خبه رين.ي ايله تميش، <br />دۆنلويو آلتين بان ائوينه بابامين شيوه ن گيرميش، <br />قازا بنزه ر قێزي گليني آغ چێخارميش، قارا گييميش. <br />گؤز آچيبان گؤردويوم، <br />كؤنول وئريب سئوديييم <br />باني چيچه ك يالانچي اوْغلو يالانجيق`ا وارار اولموش. <br /><br />[+دئدي.]<br /><br />بؤيله دئگه ج، قێرخ ايگيتي قابا ساريقلارين.ي گؤتوردوله ر، يئره چالديلار. بؤيورو بؤيورو آغلاشديلار، زاريليق قێلديلار. <br /><br />مگه ر كافير به ي`ينين بير بيكر قێزي واردي، [+بئيره ك.ي سئوه ردي]. هر گۆن بئيره ك`ي گؤرمه يه گليردي. اوْل گۆن گنه گؤرمه يه گلدي. باخدي گؤردو، بئيره ك سخت اوْلموش. قێز آييدير: "نئچون سختسين؟، خانيم ايگيت! گلديييمجه سني شن گؤره رديم. گۆله ردين، اوْيناردين. شيمدي نوْلدون؟" دئدي. بئيره ك آييدير: "نئجه سخت اوْلماياييم؟ اوْن آلتي ايلدير كيم، بابانين تۇتساقييام. آتايا آنايا، قوْهوما قارداشا حسره ته م؛ و هم بير قارا گؤزلو ياووقلوم واردي. يالانچي اوْغلو يالانجيق دييه رله ر بير كيشي واردي؛ وارميش، يالان سؤيله ميش، مني اؤلدو دئميش؛ اونا وارار اوْلموش" دئدي. بؤيله دئگه ج، قێز – بئيره ك`ي عاشيقلاميشدي – آييدير: "اگه ر سني حيصاردان آشاغييا اۇرقانلا سالينديراجاق اوْلورسام، بابانا آنانا ساغليقلا واراجاق اوْلورسان، مني بۇندا گليب حالالليغا آلير مێسين؟" دئدي. <br /><br />بئيره ك آند ايچدي: <br /><br />قێليجيما دوْغرانايين! <br />اوْخوما سانجيلايين! <br />يئر كيمي كرتيله يين، <br />توْپراق كيمي ساورولايين! <br />ساغليقلا واراجاق اوْلورسام، <br />اوْغوز`ا گليب، سني حالالليغا آلماز ايسه م! <br /><br />دئدي. <br /><br />قێز دخي اۇرقان گتيريب بئيره ك`ي حيصاردان آشاغي سالينديردي. بئيره ك آشاغييا باخدي. كندؤزون.و يئر اۆزونده گؤردو. آللاه`ا شۆكور ائيله دي. يوْلا دۆشدو. <br /><br />گئده ره ك كافيرين اێلخيسينا گلدي. "بير آت بۇلارسام، تۇتاييم مينه ييم!" دئدي. باخدي گؤردو كندينين دنيز قۇلونو بوْز آيقير بۇندا اوْتلانيب دۇرار. بوْز آيقير دخي بئيره ك`ي گؤروب تانيدي، ايكي آياغينين اۆزه رينه دۇردو، كيشنه دي. بئيره ك دخي بوْز آيقيري اؤيموش، گؤره ليم خانيم، نئجه اؤيموش. <br /><br />آييدير: <br /><br />آچيق آچيق مئيدانا بنزه ر سنين آلينجيغين، <br />ايكي شب چێراغا بنزه ر سنين گؤزجوگه زين، <br />ابريشه مه بنزه ر سنين ياليجيغين، <br />ايكي قوْشا قارداشا بنزه ر سنين قۇلاقجيغين، <br />اري مۇرادينا يئتيره ر سنين آرخاجيغين. <br /><br />آت دئمه زه م سنه، قارداش دييه ره م، <br />قارداشيمدان يئگ! <br />باشيما ايش گلدي، يوْلداش دييه ره م، <br />يوْلداشيمدان يئگ!<br /><br />دئدي. <br /><br />آت باشيني يۇخاري تۇتدو، بير قۇلاغين.ي قالديردي، بئيره ك`ه قارشي گلدي. بئيره ك آت.ين گؤيسون.و قۇجاقلادي. ايكي گؤزون.و اؤپدو. سێچرادي، ميندي. حيصارين قاپيسينا گلدي. اوْتوز دوْققوز يوْلداشين.ي اێسمارلادي، گؤره ليم خانيم، نئجه اێسمارلادي. <br /><br />بئيره ك آييدير: <br /> <br />مره ساسي دينلي كافير! <br />منيم آغزيما سؤيوب دۇرارسين، <br />دوْياماديم [+مره كافير!]<br />قارا دوْنوز اتينده ن ياخني يئديردين، <br />دوْياماديم [+مره كافير!]<br />تانري منه يوْل وئردي، <br />گئده ر اوْلدوم مره كافير! <br />اوْتوز دوْققوز ايگيتيم <br />امانه تي.ن، مره كافير! <br /><br />بيرين.ي اكسيك بۇلسام، <br />يئرينه اوْن.ونو اؤلدوره ييم [+مره كافير!] <br />اوْنون.و اكسيك بۇلسام، <br />يئرينه يۆزون.و اؤلدوره ييم مره كافير! <br />اوْتوز دوْققوز ايگيتيم <br />امانه تي.ن، مره كافير! <br /><br />دئدي. <br /><br />دخي آلدي يؤرويو وئردي. قێرخ نفه ر كافيرله ر آتلانديلار، آردينا دۆشدوله ر. قوْوا گئتديله ر، يئتمه ديله ر. دؤندوله ر. بئيره ك اوْغوز`ا گلدي. <br /><br />باخدي گؤردو بير اوْزان گئده ر. آييدير: "مره اوْزان!، نره يه گئده رسين؟" اوْزان آييدير: "به ي ايگيت، دۆيونه گئده ره م". بئيره ك آييدير: "دۆيون كيمين؟". "يالانچي اوْغلو يالانجيق`ين" دئدي. [+بئيره ك آييدير:] "مره!، كيمين نه سين.ي آلير؟" دئدي. اوْزان آييدير: "خان بئيره ك`ين آداقليسين.ي آلير" دئدي. بئيره ك آييدير: "مره اوْزان!، قوْپوزون.و منه وئرگيل، آتيمي سنه وئره ييم. ساخلا گله م، باهاسين.ي گتيره م، آلام" دئدي. <br /><br />اوْزان آييدير: <br /><br />آوازيم گؤده لمه دين، <br />اۆنوم بوْغولمادين، <br />[+قوْپوزوم قێريلمادان]، <br />بير آتدير اليمه گيردي. <br />ايله ته ييم، ساخلاياييم<br /><br />دئدي. <br /><br />اوْزان قوْپوزو.نو بئيره ك`ه وئردي. بئيره ك قوْپوزو آلدي، باباسينين اوْردوسونا ياخين گلدي. <br /><br />باخدي گؤردو [+كيم] بير قاچ چوْبانلار يوْلون قێييسين.ي آلميشلار، آغلارلار؛ هم دۇرماييب، داش يێغارلار. بئيره ك آييدير: "مره چوْبانلار!، بير كيشي يوْلدا داش بۇلسا، يابانا آتار. سيز بۇ يوْلدا بۇ داشي نئچون يێغارسينيز؟". چوْبانلار آييدير: "مره!، سن سني بيليرسين، بيزيم حاليميزدان خبه رين يوْخ" دئديله ر. [+بئيره ك آييدير:] "مره!، نه حالينيز واردير؟". چوْبانلار آييدير: "به ييميزين بير اوْغلو واردي، اوْن آلتي ايلدير كيم، اؤلوسو ديريسي خبه رين.ي كيمسه بيلمه ز. يالانچي اوْغلو يالانجيق دييه رله ر، اؤلوسو خبه رين.ي گتيردي. آداقليسين.ي اوْنا وئره ر اوْلدولار. گلير بۇندان گئچه ر. وۇراليم اوْنو، اوْنا وارماسين، دنگينه تۇشونا وارسين" دئديله ر. بئيره ك آييدير: "مره، اۆزونوز آغ اوْلسون! آغانيزين اتمه يي سيزه حالال اوْلسون!" دئدي. اوْندان باباسينين اوْردوسونا گلدي. <br /><br />مگه ر ائوله ري اؤنونده بير بؤيوك آغاج واردي. ديبينده بير ياخشي پێنار واردي. بئيره ك باخدي گؤردو كيم، كيچي قێز قارينداشي پێناردان سۇ آلماغا گلير. "قارداش بئيره ك!" دييه آغلار بوْزلار، "توْيون، دۆيونون قارا اوْلدو" دييه آغلار. بئيره ك`ه قاتي فراق گلدي، قاتلانمادي، بۇلدور بۇلدور گؤزونون ياشي ره وان اوْلدو. چاغيريباني بۇرادا سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. <br /><br />بئيره ك آييدير: <br /><br />مره قێز!، <br />نه آغلارسين، نه بوْزلارسين، "آغا" دييه؟! <br />ياندي باغريم، گؤينه دي ايچيم. <br />مگه ر سنين آغان يوْخ [+مۇ] اوْلوبدور؟ <br />اۆره يينه قاينار ياغلار [+مێ] قۇيولوبدور؟ <br />قارا باغرين [+مێ] سنين سارسيليبدير؟ <br />"آغا" دييه، نه آغلارسين، نه بوْزلارسين؟ <br />ياندي باغريم، گؤينه دي ايچيم. <br /><br />قارشي ياتان قارا داغي سوْرار اوْلسام، <br />يايلاق.ي كيمين؟ <br />سوْيوق سۇلاريني سوْرار اوْلسام، <br />ايچيت.ي كيمين؟ <br />طه وله طه وله شاهباز آتلاري سوْرار اوْلسام، <br />مينيت.ي كيمين؟ <br />قاتار قاتار ده وه له ريني سوْرار اوْلسام، <br />يۆكله ت.ي كيمين؟ <br />آغ آييلدا آغجا قوْيون.و سوْرار اوْلسام، <br />شؤله ن.ي كيمين؟ <br />قارالي گؤيلو اوْتاغي سوْرار اوْلسام، <br />كؤلگه.سي كيمين؟ <br />آغيز ديلده ن، قێز كيشي، خبه ر منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇ گۆن سنه!<br /><br />دئدي. <br /><br />قێز آييدير: <br /><br />چالما اوْزان! <br />آييتما اوْزان! <br />قاراليجا من قێزي.ن <br />نه سينه گره ك، اوْزان؟! <br /><br />قارشي ياتان قارا داغي سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`ين يايلاسييدي؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي يايلاريم يوْخ. <br />سوْيوق سوْيوق سۇلاري سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`ين ايچيتييدي؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي ايچه ريم يوْخ. <br />طه وله طه وله شاهباز آتلاريني سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`ين مينيتييدي؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي مينه ريم يوْخ. <br />قاتار قاتار ده وه له ري سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`ين يۆكله تييدي؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي يۆكله تيم يوْخ. <br />آغ آييلدا آغجا قوْيونو سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`ين شؤله نييدي؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي شؤله نيم يوْخ. <br />قارالي گؤيلو اوْتاغي سوْرار اوْلسان، <br />آغام بئيره ك`يندير؛ <br />آغام بئيره ك گئده لي كؤچه ريم يوْخ.<br /><br />[+دئدي.]<br /> <br />يينه قێز آييدير: <br /><br />مره اوْزان! <br /><br />قارشي ياتان قارا داغدان <br />آشيب گلدييينده، گئچدييينده <br />بئيره ك آدلي بير ايگيته بۇلوشمادين مێ؟ <br />داشقين داشقين سۇلاري <br />آشيب گلدييينده، گئچدييينده <br />بئيره ك آدلي بير ايگيته بۇلوش[+ما]دين مێ؟ <br />آغير آدلي شهه رلرده ن <br />[+آشيب] گلدييينده، [+گئچدييينده] <br />بئيره ك آدلي بير ايگيته بۇلوشمادين مێ؟ <br /><br />مره اوْزان! <br />گؤردونسه، دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، اوْزان سنه!<br /><br />دئدي. <br /><br />قێز گنه آييدير: <br /><br />قارشي ياتان [+قارلي] قارا داغيم يێخيليبدير، <br />اوْزان!، سنين خبه رين يوْخ. <br />كؤلگه ليجه قابا آغاجيم كسيليبدير، <br />اوْزان!، سنين خبه رين يوْخ. <br />دۆنيه ليكده بير قارداشيم آلينيبدير، <br />اوْزان!، سنين خبه رين يوْخ. <br />[+اۆره ييمده قارا باغريم دلينيبدير<br />اوْزان!، سنين خبه رين يوْخ]<br /><br />چالما اوْزان! <br />آييتما اوْزان! <br />قاراليجا من قێزين <br />نه سينه گره ك، اوْزان؟ <br />ايلئيينده دۆيون وار، <br />دۆيونه واريب اؤتگيل!<br /><br />دئدي. <br /><br />بئيره ك بۇندان گئچدي. اۇلو قێز قارينداشلاري.نين يانينا گلدي. باخدي گؤردو [+كيم] قێز قارداشلاري قارالي گؤيلو اوْتورارلار. چاغيريب بئيره ك سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. <br /><br />آييدير: <br /><br />آلار صاباح يئرينده ن دۇران قێزلار! <br />آغ اوْتاغي قوْيوبان، قارا اوْتاغا گيره ن قێزلار! <br />آغ [+دوْنلاري] چێخاريب، قارا[+لاري] گييه ن قێزلار! <br />باغير كيمي اۆيونه نده، يوْغورتدان نه وار؟ <br />قارا ساقاج آلتيندا گؤمه جده ن نه وار؟ <br />كنديريكده اتمه كده ن نه وار؟ <br />اۆچ گۆندور، يوْلدان گلديم، <br />دوْيورون مني، اۆچ گۆنه وارماسين! <br />آللاه سئوينديرسين سيزي! <br /><br />دئدي. <br /> <br />قێزلار وارديلار، يئمه ك گتيرديله ر. بئيره ك`ين قارنين.ي دوْيوردولار. بئيره ك آييدير: "آغانيزين باشي و گؤزو صده قه سي، كؤهنه قافتانينيز وار ايسه، گييه يين، دۆيونه وارايين. دۆيونده اليمه قافتان گيرير، گئري قافتانينيز.ي وئره ييم" دئدي. وارديلار، بئيره ك`ين قافتاني وارميش، بۇنا وئرديله ر. آلدي، گييدي. بوْيو بوْيونا، بئلي بئلينه، قوْلو قوْلونا ياخيشدي. اۇلو قێز قارداشي بۇنو بئيره ك`ه بنزه تدي. قارا قێيما گؤزله ري قان ياش دوْلدو. سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش: <br /> <br />[+آييدير:]<br /><br />قارا قێيما گؤزله رين چؤنگه لمه سه يدي، <br />"آغام بئيره ك" دييه يديم، اوْزان، سنه! <br />اۆزونو قارا ساچ اؤرتمه سه يدي، <br />"آغام بئيره ك" دييه يديم، اوْزان، سنه! <br />قۇنت قۇنت بيله كله رين سوْلماسايدي، <br />"آغام بئيره ك" دييه يديم، اوْزان، سنه! <br />آپول آپول يۆروشونده ن، <br />آسلان كيمي دۇروشوندان، <br />قانريليبان باخيشيندان، <br />آغام بئيره ك`ه بنزه ديره م، اوْزان، سني! <br />سئوينديردين، يئرينديرمه، اوْزان، مني!<br /><br />دئدي. <br /><br />قێز بير دخي سوْيلاميش، [+گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش:]<br /><br />آييدير: <br /><br />چالما اوْزان، <br />بير زامان، آييتما اوْزان! <br />آغام بئيره ك گئده لي <br />بيزه اوْزان.ين گلدييي يوْخ، <br />اه ينيميزده ن قافتانيميز.ي آلديغي يوْخ، <br />باشيميزدان گئجه ليييميز.ي آلديغي يوْخ، <br />بوْينوزو بۇرما قوْچلاريميز.ي آلديغي يوْخ، <br /><br />دئدي. <br /><br />بئيره ك آييدير: "گؤردون مۆ، قێزلار بۇ قافتانلا مني تانيديلار. قالين اوْغوز به يله ري دخي تانيرلار" دئدي. "گؤره ييم، اوْغوز`دا منيم دوْستوم، دۆشمه نيم كيمدير" دئدي. قافتاني سيييردي، گؤتوردو، قێزلارين اۆستونه آتي وئردي: "نه سيز اوْلون، نه بئيره ك قالسين! بير اسكي قافتان وئردينيز، منيم باشيم.ي، بئينيم.ي آلدينيز" ديييب واردي. بير اسكي ده وه چۇوالي بۇلدو، دلدي، بوْينونا گئچيردي. كندييي دليلييه بێراخدي، سۆردو دۆيونه گلدي. <br /> <br />گؤردو دۆيونده گووئيي اوْخ آتار. قاراگؤنه اوْغلو بۇداق، قازان به ي اوْغلو اۇروز، به يله ر باشي يئگه نه ك، غفله ت قوْجا اوْغلو شير شمس الدين، قێزين قارداشي دلي قارچار بيله اوْخ آتارلاردي. قاچان كيم بۇداق آتسا، بئيره ك "الين وار اوْلسون!" دييه ردي. اۇروز آتسا، "الين وار اوْلسون!" دييه ردي. يئگه نه ك آتسا، "الين وار اوْلسون!" دييه ردي. شير شمس الدين آتسا، "الين وار اوْلسون!" دييه ردي. گووئيي آتسا، "الين قۇروسون، بارماقلارين چۆروسون، هئي دوْنوز اوْغلو دوْنوز!" دييه ردي، "گووئييله ره قۇربان اوْل!" دييه ردي. يالانچي اوْغلو يالانجيق`ين آجيغي تۇتدو، آييدير: "مره، قاوات اوْغلو دلي قاوات! سنه دۆشه ر مي منه بۇنون كيمي سؤز سؤيله مه ك؟ گل، مره قاوات، منيم ياييمي چك! يوْخسا شيمدي بوْينون.و وۇرورام!" دئدي. بؤيله دئگه ج بئيره ك يايي آلدي، چكدي. قبضه سينده ن ياي ايكي پارا اوْلدو. گؤتورو اؤنونه بێراخدي: "داز يئرده تۇرقاي آتماغا ياخشي!" دئدي. يالانچي اوْغلو يالانجيق ياي اۇفانديغينا قاتي قاخيدي. آييدير: "مره!، بئيره ك`ين يايي واردير، گتيرين!" دئدي. وارديلار، گتيرديله ر. بئيره ك يايي.ني گؤردويونده يوْلداشلارين.ي آندي، آغلادي. [+ياييني الينه آليب اؤيدو. گؤره ليم خانيم، نئجه اؤيدو].<br /><br />آييدير: <br /><br />تۇل دوْلادا گيرديييم <br />توْلا دري، [+قاتي ياييم!]<br />دوْخارلايي قوْيدوغوم <br />ياغي يۇردو، [+قاتي ياييم!]<br /><br />اليمده قيل كيشليييم، <br />آيقير مالي، [+قاتي ياييم!]<br />آيقير وئريب آلديغيم، <br />[+آغجا] توْزلو، قاتي ياييم! <br /><br />بوْغا وئريب آلديغيم، <br />بوْغما كيريش، [+قاتي ياي]يم! <br />[+بورما] .......<br />[+آغجا توْزلو، قاتي ياييم!] <br /><br />اوْتوز دوْققوز يوْلداشيم، <br />ايكي آرغيش، [+قاتي ياي]يم! <br />بۇنلو يئرده قوْيدوم، گلديم <br />[+آغجا توْزلو، قاتي ياييم!] <br /><br />دئدي. <br /><br />اوْندان بئيره ك آييدير: "به يله ر، سيزين عئشقينيزه چكه ييم يايي، آتاييم اوْخو" دئدي. مگه ر گووئيينين اۆزويونه نيشان آتارلاردي. بئيره ك اوْخلا اۆزويو وۇردو، پارالادي. اوْغوز به يله ري بۇنو گؤروجه ك ال اله چالديلار، گۆلوشدوله ر. قازان به ي باخيب تاماشا ائده ردي. آدام گؤنده ردي، بئيره ك`ي قاغيردي. دلي اوْزان گلدي؛ باش انديردي، باغير باسدي، سالام وئردي. <br /><br />بئيره ك آييدير: <br /><br />آلار صاباح ساپا يئرده ديكيله نده، آغ بان ائولي <br />آتلاس ايله ياپيلاندا، گؤي سايوانلي <br />طه وله طه وله چكيله نده، شاهباز آتلي <br />چاغيريبان داد وئره نده، يوْلا چاووشلو <br />يايخانديغيندا ياغ تؤكوله نده، بول نئعمه تلي! <br /><br />قالميش ايگيت.ين آرخاسي! <br />بئزه ميسكين.ين اۇمودو! <br />باييندير خان`ين گووئييسي! <br />تۇلو قۇشون.ون ياوروسو! <br />تۆركوستان`ين ديره يي! <br />آميت سۇيونون آسلاني، <br />قاراجيق [+داغين]ين قاپلاني! <br />قوْنور آتين يييه سي، <br />خان اۇروز`ون باباسي، <br /><br />خانيم قازان! <br />اۆنوم.و آنلا! <br />سؤزوم.و دينله! <br /><br />آلار صاباح دۇرموشسون، <br />آغ اوْرمانا گيرميشسين. <br />آغ قاواغين بۇداغيندان <br />يێرقاييبان گئچميشسين. <br /><br />جان يايجيغين.ي اه يميشسين، <br />اۇقجوغازين.ي [+آتميشسين]<br />[+اوْتاقجيغين.ي] قۇرموشسون، <br />آدين.ي گرده ك قوْيموشسون. <br /><br />ساغدا اوْتوران ساغ به يله ر! <br />سوْل قوْلدا اوْتوران سوْل به يله ر! <br />ائشيكده كي اێناقلار! <br />ديبده اوْتوران خاص به يله ر! <br /><br />قۇتلو اوْلسون دۆيونونوز! <br /><br />دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج قازان به ي آييدير: "مره دلي اوْزان! [+ديله] منده ن نه ديله رسه ن!. چتيرلي اوْتاق مێ ديله رسين؟ قۇل قاراواش مێ ديله رسين؟ آلتين آقچا مێ ديله رسين، وئره ييم!" دئدي. بئيره ك آييدير: "سۇلطانيم، مني قوْيسان دا شؤله ن يئمه يين.ين يانينا وارسام. قارنيم آجدير، دوْيورسان" دئدي. قازان آييدير: "دلي اوْزان!، دئوله تين تپدي. به يله ر!، بۇگونكو به يليييم بۇنون اوْلسون. قوْيون نره يه گئده رسه گئتسين، نئيله رسه ائيله سين!" دئدي. <br /> <br />بئيره ك شؤله ن يئمه يينين اۆزه رينه گلدي. قارنين.ي دوْيوردوقدان سوْنرا قازانلاري تپدي تؤكدو، چئويردي. ياخنينين كيميني ساغينا، كيميني سوْلونا آتار، ساغدان گئده ني ساغ آلير، سوْلدان گئده ني سوْل آلير. حاقلييا حاققي ده يه، حاقسيزا اۆزو قاراليغي ده يه. قازان به ي`ه خبه ر اوْلدو: "سۇلطانيم!، دلي اوْزان هپ يئمه يي تؤكدو" دئديله ر. "شيمدي قێزلار.ين يانينا وارماق ايسته ر". قازان آييدير: "مره، قوْيون كيم قێزلار.ين يانينا دا وارسين!" دئدي. بئيره ك قالخدي، قێزلار.ين يانينا واردي. زێرناچيلاري قوْودو، ناقاراچيلاري قوْودو. كيميني دؤيدو، كيمينين باشين.ي ياردي. قێزلار اوْتوران اوْتاغا گلدي؛ ائشييين.ي آلدي، اوْتوردو. بۇنو گؤردو قازان به ي`ين خاتيني بوْيو اۆزون بۇرلا قاخيدي. آييدير: "مره، قاوات اوْغلو دلي قاوات!، سنه دۆشه ر مي بي تكه للوف منيم اۆزه ريمه گله سين؟" دئدي. بئيره ك آييدير: "خانيم!، قازان به ي`ده ن منه بۇيروق اوْلدو. منه كيمسه دوْلاشماز" دئدي. بۇرلا خاتين آييدير: "چۆن كيم قازان به ي`ده ن بۇيروق اوْلوبدور، قوْيون، اوْتورسون!" دئدي. <br /><br />يينه دؤندو، بئيره ك`ه آييدير: "مره دلي اوْزان يا! مقصودون نه دير؟" آييدير: "خانيم!، مقصودوم اوْلدور كيم، اره واران قێز قالخا اوْينايا، من قوْپوز چالام" دئدي. <br /><br />قێسيرجا يئنگه دييه رله ر، بير خاتين واردي، اوْنا آييتديلار: "مره قێسيرجا يئنگه!، دۇر سن اوْينا، نه بيلير دلي اوْزان" دئديله ر. قێسيرجا يئنگه دۇردو، آييدير: "[+چال] مره دلي اوْزان! اره واران قێز منه م، [+اوْيناياييم]" دئدي. اوْيناماغا باشلادي. بئيره ك قوْپوز چالدي، سوْيلادي. گؤره ليم خانيم، نه سوْيلادي. <br /><br />آييدير: <br /><br />آند ايچميشه م قێسير! <br />قێسراغا مينديييم يوْخ. <br />مينيبه ني قاراواتا وارديغيم يوْخ. <br />ائوينيز.ين آرديندا ساروانلار، <br />سنه باخار اوْنلار، <br />بۇلدور بۇلدور گؤزله رينين ياشي آخار. <br />سن اوْنلارين يانينا وارغيل، <br />مۇراديني اوْنلار وئره ر، <br />بللي بيلگيل! <br /><br />سنينله منيم ايشيم يوْخ! <br />[+وار يئرينه اوْتورغيل!] <br />اره واران قێز [+يئرينده ن] قالخا، <br />من قوْپوز چالام، <br />قوْل ساليبان اوْينايا، <br /><br />دئدي. <br /> <br />قێسيرجا يئنگه "بوْي! بۇ زاوالا گله جه ك دلي مني گؤرموش كيمي سؤيله ر" دئدي. واردي، يئرينده اوْتوردو. <br /><br />[+بۇ اوْغور] بوْغازجا فاطما دييه رله ر، بير خاتين واردي، "قالخ، سن اوْينا!" دئديله ر. "هئي!، شۇ دلي مغمون منه ده شايه د آنجيلايين اوْلماز سؤزله ر سؤيله ر" دئدي. قێزين قافتانيني گييدي. "چال، مره دلي اوْزان! اره واران قێز منه م، اوْيناياييم" دئدي. <br /><br />دلي اوْزان آييدير: <br /><br />آند ايچه ييم بۇ كز بوْغاز! <br />قێسراغا مينديييم يوْخ <br />مينيبه ني قاراواتا وارديغيم يوْخ. <br />ائوينيز.ين آردي دره جيك دئييل مييدي؟ <br />ايتينيز.ين آدي باراق دئييل مييدي؟ <br />سنين آدين قێرخ اوْيناشلي بوْغازجا فاطما دئييل مييدي؟ <br />دخي عئيبين.ي آچارام، <br />بللي بيلگيل!<br /><br />دئدي. <br /><br />[+گنه آييدير:]<br /><br />سنينله منيم اوْيونوم يوْخ. <br />وار يئرينه اوْتورغيل! <br />اره واران [+قێز] يئرينده ن دۇرا، <br />من قوْپوز چالام، <br />قوْل ساليبان اوْينايا <br /><br />دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج بوْغازجا فاطما آييدير: "بوْي!، دلي بوْغما چێخاراجاق، اوْلانجا عئيبيميزي قاخدي. دۇر قێز!، اوْينارسان [+اوْينا]، اوْينامازسان جهه ننه مده اوْينا! بئيره ك`ده ن سوْنرا باشينا بۇ حال.ين گله جه يين.ي بيلير ايديك" دئدي. <br /><br />بۇرلا خاتين آييدير: "قێز قالخ اوْينا!، الينده ن نه گلير؟" دئدي. باني چيچه ك قێرميزي قافتانين.ي گييدي. ال.له رين.ي يئنينه چكدي گؤزوكمه سين دييه، اوْيونا گيردي. آييتدي: "مره دلي اوْزان چال!، [+اره واران قێز منه م، اوْيناياييم"، دئ]دي. [+دلي اوْزان چالدي]. <br /><br />آييدير: <br /> <br />[+خان قيزي سنسين، بلي]<br />من بو يئرده ن گئده لي دلي اوْلموش<br />دليم آغجا قارلار ياغميش، ديزه يئتميش. <br />خان قێزينين ائوينده قۇل خلاييق تۆكه نميش. <br />مشره به آلميش، سۇيا وارميش <br />بيله يينده ن اوْن بارماغيني سوْيوق آلميش. <br /><br />قێزيل آلتين گتيرين، <br />خان قێزينا [+بارماق يۇيون]!<br />[+آغ گۆموش گتيرين]،<br />[+خان قێزينا] دێرناق يۇيون!. <br />عئييبليجه خان قێزي، <br />اره وارماق عئييب اولار. <br /><br />دئدي. <br /> <br />بۇنو ائشيديجه ك باني چيچه ك قاخيدي: "مره دلي اوْزان!، من عئييبلي مييه م كيم، منه عئييب قوْشارسين؟" دئدي. گۆموش كيمي آغ بيله يين.ي آچدي، الين.ي چێخاردي. بئيره ك`ين گئچيردييي اۆزوك گؤروندو. بئيره ك اۆزويو [+گؤروجه ك] تانيدي. بۇرادا سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. <br /><br />آييدير: <br /><br />بئيره ك گئده لي بام بام تپه باشينا <br />چێخدين مێ قێز؟! <br />قارمالانيب دؤرت يانينا <br />باخدين مێ قێز؟! <br />قارغي كيمي قارا ساچين.ي <br />يوْلدون مۇ قێز؟! <br />قارا گؤزده ن آجي ياش <br />تؤكدون مۆ قێز؟! <br />گۆز آلماسي كيمي آل ياناغين.ي <br />يێرتدين مێ قێز؟! <br /><br />سن اره وارارسان، <br />آلتين اۆزوك منيمدير، <br />وئر منه، قێز!<br /><br />دئدي. <br /><br />قێز آييدير: <br /><br />بئيره ك گئده لي بام بام تپه باشينا <br />چێخديغيم چوْخ، <br />قارغي كيمي قارا ساچيم.ي <br />يوْلدوغوم چوْخ. <br />گۆز آلماسي كيمي آل ياناغيم.ي <br />يێرتديغيم چوْخ. <br />گله ن ايله گئده نده ن <br />سوْردوغوم چوْخ. <br />"واردي، گلمه ز به ي ايگيتيم، خان ايگيتيم بئيره ك" دييه<br />آغلاديغيم چوْخ. <br /><br />سئويشديييم بامسي بئيره ك سن دئييلسين، <br />آلتين اۆزوك سنين دئييلدير. <br />آلتين اۆزوكده چوْخ نيشان واردير. <br />آلتين اۆزويو ايسته ر ايسه ن، <br />نيشانين.ي سؤيله!<br /><br />دئدي. <br /><br />بئيره ك آييدير: <br /><br />آلار صاباح، خان قێزي، يئريمده ن دۇرماديم مێ؟ <br />بوْز آيقيرين بئلينه مينمه ديم مي؟ <br />سنين ائوين.ين اۆزه رينه سێغين گئييك يێغماديم مێ؟ <br />سن مني يانينا قاغيرمادين مێ؟ <br />سنينله مئيداندا آت چاپماديق مێ؟ <br />سنين آتيني منيم آتيم گئچمه دي مي؟ <br />اوْخ آتاندا من سنين اوْخونو يارماديم مێ؟ <br />گۆره شده من سني باسماديم مێ؟ <br />اۆچ اؤپوب بير ديشله ييب، <br />آلتين اۆزويو بارماغينا گئچيرمه ديم مي؟ <br />سئويشدييين بامسي بئيره ك من دئييل مييه م؟<br /><br />دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج قێز تانيدي، بيلدي كيم بئيره ك`دير. جۆببه سييله، چۇخاسييلا بئيره ك`ين آياغينا دۆشدو. بئيره ك`ه دايالار قافتان گيييريب دوْناتديلار. همه ن قێز سێچرادي، آتا ميندي. بئيره ك`ين آتاسينا آناسينا مۇشتولوغا چاپار گئتدي. [+چۆن كيم واردي قايين آتاسينا، قايين آناسينا] قێز آييدير: <br /> <br />آرغاب آرغاب قارا داغ[+لار]ين يێخيلميشدي، <br />اۇجالدي، آخير! <br />قانلي قانلي سۇلارين سوْغولموشدو، <br />چاغلادي، آخير! <br />قابا آغاجين قۇروموشدو، <br />ياشاردي، آخير! <br />شاهباز آتين قاريميشدي، <br />قۇلون وئردي، آخير! <br />قێزيل ده وه له رين قاريميشدي، <br />كؤشه ك وئردي، آخير! <br />آغ قوْيونون قاريميشدي، <br />قۇزو وئردي، آخير! <br />اوْن آلتي ايلليك حسره تين، اوْغولون <br />بئيره ك گلدي، آخير! <br />قايين آتا، قايين آنا! <br />مۇشتولوق منه نه وئره رسينيز؟<br /><br />دئدي. <br /><br />بئيره ك`ين آتاسي، آناسي آييدير: <br /><br />ديلين اۆچون اؤله يين، گلينجيييم! <br />يوْلونا قۇربان اوْلايين، گلينجيييم! <br />يالانسا بۇ سؤزله رين، گرچه ك اوْلا، گلينجيييم! <br />ساغ اسه ن چێخيب گلسه، <br />قارشي ياتان قارا داغلار سنه يايلاق اوْلسون! <br />سوْيوق سوْيوق سۇلاري سنه ايچيت اوْلسون! <br />قۇلوم خلاييقيم سنه قێرناق اوْلسون! <br />شاهباز آتلاريم سنه مينيت اوْلسون! <br />قاتار قاتار ده وه له ريم سنه يۆكله ت اوْلسون! <br />آغ آييلدا آغجا قوْيونوم سنه شؤله ن اوْلسون! <br />آلتين آقچام سنه خرجليك اوْلسون! <br />دۆنلويو آلتين بان ائويم سنه كؤلگه اوْلسون! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون سنه، گلينجيييم!<br /><br />دئدي. <br /><br />بۇ محه لده به يله ر بئيره ك`ي گتيرديلر. قازان به ي آييدير: "مۇشتولوق، باي بؤره به ي! اوْغلون گلدي!" دئدي. باي بؤره به ي آييدير: "اوْغلوم ايدييين.ي اوْندان بيله ييم، سێرچا بارماغيني قاناتسين، قانيني دستمالا دۆرتسون، گؤزومه سۆره يين. آچيلاجاق اوْلورسا، اوْغلوم بئيره ك`دير!" دئدي. زيرا آغلاماقدان گؤزله ري گؤرمه ز اوْلموش ايدي. دستمالي گؤزونه سيليجه ك آللاه تاعالا`نين قۆدره تييله گؤزو آچيلدي. آتاسي آناسي گۆوله ييب، بئيره ك`ين آياغينا دۆشدوله ر. <br /><br />آييدير: <br /><br />اوْغول! <br />دۆنلويو آلتين بان ائويمين قابساسي اوْغول! <br />قازا بنزه ر قێزيمين، گلينيمين چيچه يي اوْغول! <br />گؤره ر گؤزوم.ون آيديني اوْغول! <br />تۇتار بئليم.ين قۇووه تي اوْغول! <br />قالين اوْغوز.ون ايمره نجه سي، جانيم اوْغول! <br /> <br />ديييبه ن چوْخ آغلادي، آللاهينا شۆكورله ر ائيله دي. <br /><br />يالانچي اوْغلو يالانجيق بۇنو ائشيتدي. بئيره ك`ين قوْرخوسوندان قاچدي، اؤزونو دانا سازينا سالدي. بئيره ك آردينا دۆشدو، قوْوا قوْوا سازا دۆشوردو. بئيره ك آييدير: "مره، اوْد گتيرين!" گتيرديله ر. سازي اوْدا وۇردولار. يالانچيق گؤردو كيم يانار، سازدان چيخدي. بئيره ك`ين آياغينا دۆشدو. قێليجي آلتيندان گئچدي. بئيره ك دخي سۇچوندان گئچدي. <br /><br />قازان به ي آييدير: "گل مۇرادينا يئتيش!" بئيره ك آييدير: "يوْلداشلاريمي چێخارمايينجا، حيصاري آلمايينجا مۇرادا ارمه زه م!" دئدي. قازان به ي اوْغوز`ونا: "مني سئوه ن يئتسين!" دئدي. قالين اوْغوز به يله ري آتلانديلار. بايبورت حيصارينا چاپار يئتديله ر. كافيرله ر دخي بۇنلاري قارشيلاديلار. <br /><br />قالين اوْغوز به يله ري آري سۇدان آبده ست آلديلار. آغ آلينلارين.ي يئره قوْيدولار. ايكي ركعه ت ناماز قێلديلار. آدي گؤركلو محه ممه د`ي يادا گتيرديله ر. گۆمبور گۆمبور ناقارالار دؤيولدو. بير قييامه ت ساواش اوْلدو، مئيدان دوْلو باش اوْلدو. <br /><br />شؤكلو مليك`ي بؤيوردوبه ني قازان به ي آتدان يئره سالدي. قارا تكور`و دلي دوْندار قێليجلادي، يئره سالدي. قارا آسلان مليك`ي قارابۇداق يئره سالدي. دره له رده كافيره قێرقين گيردي. يئددي كافير به يي قێليجدان گئچدي. بئيره ك، يئگه نه ك، قازان به ي، قارابۇداق، دلي دوْندار، قازان اوْغلو اۇروز به ي بۇنلار حيصارا يۆروش ائتديله ر. بئيره ك اوْتوز دوْققوز ايگيتينين اۆزه رينه گلدي. اوْنلاري ساغ و اسه ن گؤردو. آللاه`ا شۆكور ائيله دي. كافيرين كيليسه سين.ي يێخديلار، يئرينه مسجيد ياپديلار. كئشيشله رده ن اؤلدوردوله ر. بان بانلاتديلار. عزيز تانري آدينا خۇطبه اوْخوتدولار. قوْشون آلاقاتيني، قۇماشين آريسيني، بئزين گؤيچه ييني، دوْققوزلاما چێرغاب چۇخا.ني خانلار خاني باييندير`ا پنجيك چێخارديلار. <br /><br />باي بؤره به ي`ين اوْغلانجيغي بئيره ك، باي بيجان به ي`ين قێزين.ي آلدي. آغ بان ائوينه، آغ اوْتاغينا گئري دؤندو. دۆيونه باشلادي. بۇ قێرخ ايگيدين بير قاچينا خان قازان، بير قاچينا باييندير خان قێزلار وئرديله ر. بئيره ك دخي يئددي قێز قارينداشيني يئددي ايگيته وئردي. قێرخ يئرده اوْتاق ديكدي. اوْتوز دوْققوز قێز طالئعلي طالئعينه بيره ر اوْخ آتدي. اوْتوز دوْققوز ايگيت اوْخونون آردينجا گئتدي. قێرخ گۆن قێرخ گئجه توْي دۆيون ائيله ديله ر. بئيره ك ايگيتله رييله مۇراد وئردي، مۇراد آلدي. <br /><br />دده م قوْرقوت گلدي، شادليق چالدي. بوْي بوْيلادي، سوْي سوْيلادي. غازي اره نله ر باشينا نه گلدييين.ي سؤيله دي. "بۇ اوْغوزنامه بئيره ك`ين اوْلسون!" دئدي. <br /><br />يوْم وئره يين، خانيم: <br /> <br />يئرلي قارا داغلارين يێخيلماسين! <br />كؤلگه ليجه قابا آغاجين كسيلمه سين! <br />[+قامين آخان گؤرکلو سۇيون قۇروماسين!] <br />[+قاناتلارين.ين اۇجلاري قێريلماسين!] <br />[+چاپارکه ن آغ بوْز آتين بۆدره مه سين!] <br />[+چاليشاندا قارا پوْلات اۇز قێليجين گديلمه سين!] <br />[+دۆرتوشورکه ن آلا گؤنده رين اۇفانماسين!] <br /><br />[+اوْل اؤيدويوم اۇجا تانري، دوْست اوْلوباني مده د ارسين!] <br />[+قايير تانري سني نامه رده مؤحتاج ائتمه سين!] <br />[+ساغليق ايله ساغينجين.ي، دئوله تين.ي حاق آرتيرسين!]<br /><br />آغ ساققاللي بابان.ين يئري اۇچماق اوْلسون! <br />آغ بيرچه كلي آنان.ين يئري بئهيشت اوْلسون! <br /><br />[+قارا اؤلوم گلدييينده گئچيت وئرسين!] <br />[+اوْغوللا قارينداش.ين.دان آييرماسين!] <br />[+حاق يانديران چێراغين يانا دۇرسون!]<br />آخير سوْنو آري ايماندان آييرماسين! <br />"آمين! [+آمين]" دييه نله ر ديدار گؤرسون! <br /><br />[+آغ آلنيندا بئش کله مه دۇعا قێلديق، قبول اوْلسون!] <br />[+آللاه وئره ن اۇمودون اۆزولمه سين!] <br />يێغيشديرسين، دۆروشدورسون! <br />گۆناهينيزي آدي گؤركلو محه ممه د مۇصطافا اۆزو سۇيونا باغيشلاسين! <br /><br />خانيم، هئي! <br /><br /><strong>قيسا سؤزلوك:</strong><br /><br />آپول آپولApul apul : ايكي طره فه ساللاناراق، ساللانا ساللانا، يالپا ياپاراق، يووارلاناراق يئريمه دورومو، يان باسا باسا يئريمه ك<br />آختارماقAxtarmaq : دئويرمه ك، يئره ييخماق، آلت اوست ائتمه ك، باشي آشاغي چئويرمه ك، چكيب سالماق<br />آرغاب آرغابArğab arğab : بو قوشا بيله شييين آنلامي كسين دئييلدير. اؤنه ريله ن آنلاملار: سيرالي، آرخا آرخايا سيرالانميش، سيرت سيرتا وئرميش؛ حالقالي، حالقالانميش؛ قات قات<br />آرغيشArğış : كروان، كروانچي، يوردوندان اوزاق دوشموش بيرينه گؤنده ريله ن ائلچي، كله جي، آراجي، مكتوب، يول يولداشي<br />آرماغانArmağan : هدييه، سووقات<br />آري Arı: دورو، قاتيقسيز، آرينميش، صاف، تميز، پاك<br />آشماميشAşmamış : اركه ك حئيوانين ديشيسي ايله جينسه ل بيرله شمه ده بولونماياني<br />آشيتAşıt : آشيلاجاق يئر، گديك، گئچيت<br />آلاقاتAlaqat : درينين آلا (و يا اعلا؟) بؤلومو، آغ و باشقا رنگين قاريشيغي اولان دري<br />آلانAlan : دوز، دوزلوك، گنيش يئر، آچيق يئر، دوزه نليك، ساحه، عرصه، مئيدان، قير، اووا، ديشاري، اورتاليق يئر، اورمانداكي آچيقليق <br />آلجاAlca : قيرميزي رنگده اولان، آل بويالي<br />آلديرماقAldırmaq : الده ن وئرمه ك، قاچيرماق، ايتيرمه ك<br />آنيسي انتديAnısı әntdi : هوشو باشيندان گئتدي. آنيسي انتمه كAnısı әntmәk : عاغلي باشيندان گئتمه ك، شاشيرماق. (عئيني كؤكه ندن اولان "انديكƏndik ": شاشقين)<br />آنيسيAnısı : عاغيلي، حافيظه سي، خاطيري<br />آييردينداAyırdında : آيريلما يئرينده، قاوشاغيندا، يولون آيريجيندا<br />آييلAyıl : آغيل، سورو، قويون سوروسو<br />ارگينليكƏrginlik : قادينين اركه يه، قيزين آداخليسينا، گلينين كوره كه نه وئردييي آرماغان <br />ارليكƏrlik : ايگيتليك، اركه كليك، كيشيليك<br />اره نƏrәn : ار، ايگيت، باهادير، جيلاسين، قوچاق، وارميش، يئتيشميش، اولو، كاميل، عاريف، ولي، اوليا الله<br />اريشي گلديƏrişi gәldi : گليب اريشدي، واريب اولاشدي<br />انتديƏntdi : شاشيردي <br />اوخودولارOxudular : چاغيرديلار، سسله ديله ر، دعوه ت ائتديله ر (اوخونتوOxuntu : دعوه تييه، دعوه تنامه؛ اوخويوجوOxuyucu : دللال؛ اوخورOxur : خواننده، قاري)<br />اورتاجOrtac : اورتاق؟، اورتادا اولان؟، چاديرين اورتاسيندا اولان ديره ك، آتانين يئريني توتاجاق واريسي (ايرتاش؟)<br />اورمانOrman : سيخ آغاجليق، مئشه (فارسجاسي جنگل)<br />اوش Uş: بو، شو، ايشبو<br />اوشدوله رÜşdülәr : اوشوشدوله ر، ييغيلديلار، توپلانديلار<br />اوغورOğur : كز، دفعه، دؤنه (بوغورBuğur : بو+اوغور: بو سفه ر، بو كز، ايندي). <br />اؤفكهÖfkә : حيدده ت، خشم، آجيق<br />اوقUq : چاديرين اوست قيسميني اولوشدوران چوبوقلار، يوردون تاوان چوبوقلاري، آلاچيق ده يه نه كله ري، آلاچيغين اوست چؤپله ري، چادير چاتيسي<br />اوقجوغازUqcuğaz : كيچيك اوق، اوقجوق (باخين اوق)<br />اولانجاOlanca : هر شئيي، هاميسيني، بوتونويله<br />اولوUlu : بؤيوك، اوجا<br />اولوشمه كÜlüşmәk : پايلاشماق، بؤلوشمه ك، داغيتماق، تقسيم ائتمه ك، تووزيع ائتمه ك<br />اويخوUyxu : يوخو<br />اويناشOynaş : بير قادينين اخلاقسيزجا ساييلان دوشوب اويناشديغي اركه ك دوستو<br />اويونه ندهÜyünәndә : قاتيلاشاندا، بركييه نده (اويونمه ك: قاتيلاشماق، بركيمه ك، اويوشمه ك، پيختيلاشماق، مايالاشماق)<br />ايسيرماقIsırmaq : ديشله مه ك <br />ائشيكEşik : قاپينين آستاناسي<br />ايله¬تمه¬كİlәtmәk : آپارماق، گؤتورمه ك، اولاشديرماق، چاتديرماق، يئتيرمه ك<br />ائوه رميشEvәrmiş : ائوله نديرميش<br />باجاري بيلمه زBacarıbilmәz : چتين بير ايشين اوسته سينده ن گلمه ك<br />باراقBaraq : توكلو ايت، كؤپه ك آدي<br />باغداماBağdama : ارگه ن قيزلارين قورشاق يئرينه بئلله رينه باغلاديقلاري بئل باغي، گوره شده سارما و بادالاق<br />باغداماقBağdamaq : سارماق، بادالاق وورماق، قوجاقلاماق، فيرلاتماق، ساريلماق<br />بام بامBam bam : يوكسه ك يوكسه ك، ديك ديك، بير چئشيت يئريمه بيچيمي ؟ (آنلامي و كؤكه ني كسين دئييلدير).<br />بوغاBoğa : گئييك، داميزليق اركه ك حئيوان<br />بوغازجاBoğazca : آزقين، كؤسنول، شهوه تلي اولان كيمسه؛ گبه (حاميله) حئيوان <br />بوغماBoğma : بوغماجا (بير چئشيت سايريليق) <br />بؤگه له كBögәlәk : سيغير و ائششه ك سينه يي، سيغيرلاري هوركوته ن بؤجه ك<br />بولوشماقBuluşmaq : قارشيلاشماق، گؤروشمه ك، قاووشماق <br />بونلوBunlu : سيخينتيلي، آجيلي، داريخميش، ايظطيرابلي، غملي، كده رلي، تهلوكه لي<br />بؤيوروشدوله رBöyürüşdülәr : باغيرا باغيرا آغلاشديلار<br />بئشيك كرتمهBeşik kәrtmә : گؤبه ك كسمه، بئشيكده ايكه ن قيز و اوغلانين عاييله سي طره فينده ن بير بيرينه آداقلي ائديله ن ببه كله ر (كرتمه ك: كسمه ك)<br />بئشيكBeşik : قوهوم، قودا (بو آنلامدا "بسله مه ك" ائيله مي ايله كؤكده شدير). <br />بيكيرBikir : جينسه ل ايليشگيده بولونماميش قيز و يا اوغلان، باكيره (فارسجاسي بكر)<br />بئل نBelәn : داغ گئچيدي، داغ اوزه رينده كي يوكسه ك گئچيت، ديك داغ يولو، داغ بئلي، ايكي داغ آراسيندان گئچه ن يول، داغليق يئر، سيرت، تپه، داغ سيرتلاريندا داش آرالاريندان سيزان سو، كيچيك پينار و بولاق<br />پسPәs : ياخشي!، اوندا!، ائله اولسون!، بس!، به! (فارسجادير)<br />پنجيكPәncik : بئشده بير، خومس (فارسجادير)<br />پينارPınar : بولاق، چئشمه<br />تان Tan (دان): شاشيلاجاق، تعه ججوبلو، غريبه، اؤنه ملي، آز بولونان نسنه<br />تانسيقTansıq : موسته ثنا، سون دره جه گؤزه ل بير شئي، هدييه، آرماغان، مؤعجوزه <br />تانيقTanıq : شاهيد<br />تپه ريTәpәri : تپه ده ن آشاغي، يوخاريدان آشاغييا (تپه+-ه ري)<br />تليمTәlim : چوخ، لاپ چوخ، چوخلو<br />توشوناTuşuna : دنگينه، تايينا، ائشينه <br />تولTol : سيغير دريسينده ن ياپيلميش توربا، بوتؤو سوْيولموش دري<br />تولا دريTola dәri : ايشله نمه ميش دري<br />جوببهCübbә : ديشا گيييله ن، گنيش قوللو، اوزون اته كلي، ديزله ره جه ن انه ن و اؤنو آچيق بير پالتار؛ چوخا؛ گييسي، بورونجه ك <br />چاووشÇavuş : بكچي، قاپيچي، قوللوقچو، ساراي قوروما قوموتاني، تفتيش گؤره وليسي<br />چاييرÇayır : چايين آخديغي و سولاديغي يئر، بورادا بيته ن بيتگي و چمه ن<br />چؤنگهÇöngә : گؤره ويني ياپاماز دوروما گلميش، كورلانميش، بولانيق گؤره ن، ايشيغيني ايتيرميش گؤز، كه وره ك، گوجسوز<br />چيرغابÇırğab : سيرمالي پالتار، آلتين ايشله مه لي سوسلو گييسي، قيزيللا بزه نميش پالتار، بزه كلي چوخا. كؤكه ني بليرسيزيدر (سيرغا؟)<br />خازانجاXazanca : قالينجا و اوزونجا. <br />خاصXas : سئچگين، يوكسه ك صينيفده ن اولان كيمسه، آدلي سانلي<br />داديDadı : دايا، امزيرمه ده ن اوشاغا باخان قادين، اوشاغي بؤيوده ن قادين<br />دازDaz : چيپلاق، بيتگي و آغاجسيز يئر، (باشدا) توك اؤرتوسو اولمايان دري<br />دانا سازيDana sazı : دانا قوروغو، اؤزه ل داميزليق اوتلاغي. بير يئر آدي <br />دانيشيقDanışıq : مشوه ره ت، اؤيوت، مصله ح ت، موذاكيره <br />داياDaya : دادي، امزيرمه ده ن اوشاغا باخان قادين، اوشاغي بؤيوده ن قادين<br />دريلمه¬كDәrilmәk : توپلانماق، ييغيلماق، بيريكمه ك<br />دليDәli : قورخوسوز، ييلماز، قورخماز<br />دنگينهDәnginә : تايينا، توشونا<br />دوخارلايي Doxarlayı: ياشلاناراق (دوخارلاماقDoxarlamaq : ياشلانماق، قوجالماق)<br />دورتسونDürtsün : سوخسون<br />دوشDüş : يولچولوقدا وئريله ن آرا (دوش وئرمه كDüş vermәk : يولچولوغا آرا وئرمه ك)<br />دونوزDonuz : فارسجاسي خوك اولان حئيوان (دونقDoñ +اوزÜz = قاتي ياغ)<br />دونيه ليكدهDünyәlikdә : دونيادا، يئر اوزونده<br />دويونDüyün : عقد، ائوله نمه عقدي، عقد تؤره ني<br />ساروانSarvan : ده وه چي، ده وه گودوكچوسو، ده وه چوباني، كروانباشي (فارسجا كؤكه نليدير)<br />سازSaz : اينجه قاميش، حصير اوتو<br />ساقاجSaqac : يووارلاق ساج، اوزه رينده چؤره ك پيشيريله ن ساج<br />سالينديرديSalınırdı : ايپله آشاغييا انديرمه ك، سارخيتماق<br />سميزSәmiz : كؤك، شيشمان<br />سيرچاSırça : كيچيك بارماق (سير+-چا)، چئچه له بارماق، چولوك بارماق<br />سيغينديSığındı : پناه گتيردي<br />شؤله نȘölәn : بؤيوك قوناقليق، هامييا آچيق اولان توي، بو تؤره نده ييييله ن ات و يئمه ك (موغول كؤكه نلي اولان بو كلمه، "شيلهȘilә " ايله كؤكده شدير)<br />غانĞan : قان، قاآن، خاقان <br />قابساسيQabsası : چيتده ن و يا آراليقلي چاخيلان تخته له رده ن ياپيلميش باخچا قاپيسي، قاپي، قاپي و يا آغيزقانين (پنجه ره نين) ايكي قاناتيندان بيري<br />قاخيديQaxıdı : قيزماق، اؤفكه له نمه ك، سينيرله نمه ك، جينله نمه ك<br />قاراواتQaravat : ايچگيلي ائيله نجه يئري، چاخير ائوي و گنه ل ائو، خرابات (عره بجه كؤكه نليدير)<br />قارغيQarğı : ميزراق، اوخ و ميزراق ياپيلان ساغلام قاميش<br />قارقاشاQarqaşa : گورولتو، شاماتا، پاتيرتي، قاوقا<br />قارمالانيبQarmalanıb : ايتيريله ن شئيي بؤيوك بير چابا ايله آختارماق<br />قارينداشQarındaş : آناسي بير اولان اوشاقلار، اؤكده ش<br />قاس قاس گولدوQas qas : قهقه هه ايله گولمه ك (كؤكه ني: قارس قارس. ال چيرپاراق گولمه ك)<br />قاغيرديQağırdı : چاغيردي<br />قامچيلاديQamçıladı : قامچي ايله ووردو، شاللاقلادي<br />قانريلماقQanrılmaq : ترس بوكولمه ك، آرخايا بوكولمه ك<br />قاواتQavat : پوزقون، اوْغراش، ياساديشي و يا گيزلين جينسه ل بيرله شمه يه آراجيليق ائده ن كيمسه، عره بجه سي قوّاد<br />قاواقQavaq : قله مه آغاجي (فارسجاسي تبريزي، سپيدار)<br />قاوراديQavradı : ياخالادي، توتدو<br />قاوراشديلارQavraşdılar : توتاشديلار<br />قده رQәdәr : سايي، دره جه، اؤلچو<br />قوپوزQopuz : تورك ميللي چالقيسي <br />قوتلوQutlu : موباره ك، سعيد<br />قوجوندوQocundu : چابالانماق، سيلكه له نمه ك، قورتولمايا چاليشماق، قورجالانماق، چكينمه ك، قاچينماق<br />قوش Qoş: قوغوش، آشيلانميش دري<br />قولانQulan : يابان آتي و ائششه يي <br />قولونQulun : داي، آت ياوروسو، آتين بالاسي<br />قوماشQumaş : پارچا، بئز<br />قونت قونتQunt qunt : ساغلام، برك، گوجلو، دويون دويون، قيوراق، مؤحكه م<br />قويولماقQuyulmaq : ١- تؤكولمه ك، ٢-ياغدا قاورولماق<br />قيسراقQısraq : ديشي آت<br />قيسيرQısır : اوره مه اولاناغي اولمايان، دؤل وئره مه يه ن كيمسه، دوغامايان (فارسجاسي عقيم)<br />قيلاوورQılavuz : بله دچي، يول گؤسته ره ن<br />كرتيله يينKәrtilәyin : گديلمه ك، چنتيك آچيلماق<br />كنديريكKәndirik : دريده ن سوفرا و چؤره ك يايقيسي<br />كؤسته كKöstәk : باغ، آت آياغينا وورولان باغ، چيدار<br />كؤشه كKöşәk : ده وه ياوروسو، آلتي آيليق ده وه بالاسي، گنج حئيوان (كؤشه له ك)<br />كيچيKiçi : كيچيك، بالاجا، ارگينليك چاغينا يئتمه ميش<br />کيش Kiş: دريده ن اوخ قابي، ساداق<br />گرده كGәrdәk : زيفاف اوداسي<br />گؤده لمه دينGödәlmәdin : قييسالمادان<br />گوره شمه كGürәşmәk : گوله شمه ك (فارسجاسي كشتي گرفتن)<br />گؤمله كGömlәk : كؤينه ك<br />گؤمه جGömәc : كول چؤره يي، كولده گؤموله ره ك ياپيلان اكمه ك، كؤكه، كؤمبه<br />گووله ييبGüvlәyib : ايسته كله آتيليب<br />گييسيسينGiyisisin : پالتاريني، گيييميني<br />گييييمGiyim : پالتار، گييسي<br />ماياMaya : ديشي ده وه <br />مشره بهMәşrәbә : سو تاسي، سو قابي<br />نسنهNәsnә : شئي<br />هامپاHampa : آرخاداش، ائش (فارسجا كؤكه نليدير)<br />يابانYaban : چؤل <br />ياخيشديYaxışdı : ياراشدي، اويدو <br />ياراقYaraq : سيلاح، حاضيرليق، يولجولوق و يا ساواش دا يارارلي اولابيله جه ك هر شئي <br />يارماقYarmaq : گئچمه ك، قاباقلاماق، ايله ري گئچمه ك. ياريشYarış (موسابيقه) كلمه سي بو كؤكده ندير.<br />يازيبYazıb : شاشيريب، چاشيب، تعه ججوبله نيب<br />ياشماقلانديYaşmaqlandı : اوزونه ياشماق تاخماق، ياشماقلا اوزونو اؤرتمه ك<br />ياغYağ : سوفره (دستمال آنلاميندا اولان "ياغليقYağlıq "لا كؤكده شدير)<br />ياناYana : يان، طره ف، طره فه، طره فده، طره فده ن <br />ياووزYavuz : پيس، يامان<br />ياووقلوYavuqlu : آداقلي، نيشانلي (ياويماقYavımaq : عاده ت ائيله مه ك، آليشماق، اونس توتماق)<br />يايخانديغينداYayxandığında : چالخالانديغيندا، سيلكه له ندييينده، دالقالانديغيندا<br />يايلارYaylar : يايلاقلانان يئر، يايلاغا چيخيلان يئر، يازين يايلاقدا اوتورولان يئر<br />يؤرودوله رYörüdülәr : يئريديله ر، يورودوله ر<br />يولاYola : بويروغو اويقولايان، اوزو يولا<br />ييرقاييبانYırqayıban : ساللاياراق<br />يئرينديرمهYerindirmә : دانلاما، اوزمه، محزون ائتمه، اوره ييني قيرما، به يه نمه مه، مذذه ممه ت ائتمه، <br />يئنگهYengә : بؤيوك قارداشين ائشي<br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-8780711122648681706?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-7271304668434931172009-04-23T18:58:00.001-07:002009-04-23T18:58:52.592-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: center"><br /><br /><strong>ايكينجي بوي: <br />سالور قازان`ين ائوينين ياغمالانديغي بوي<br /><br />İkinci Boy:<br />Salur Qazan’ın Evinin Yağmalandığı Boy<br /><br />مئهران باهارلي<br />Mehran Baharlı<br /><br />اودگون، قيرآچان آيي، سيغير ايلي<br />Odgün, Qıraçan Ayı, Sığır İli<br />چهارشنبه، ٢٢ آپريل- ٢٠٠٩</strong><br /><p style="text-align: justify"><br /><br />دده قورقوت كيتابينين گئچميش بؤلومله ريني اوخوماق اوچون آشاغيداكي ايزله كله ره (لينكله ره) تيخلايين:<br /><br /><strong><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/03/blog-post_19.html">دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزو</a></strong><br /><strong><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/04/blog-post.html">بيرينجي بوي: ديرسه خان اوغلو بوغاج خان`ين بويو</a></strong><br /><br /><br /><strong>يازيملا ايلگيلي بير نئچه سؤز:</strong><br /><br />"-<strong>ه و"لي كلمه له رين اؤلچوت (ايستاندارد) و گؤركول (اده بي) ديلده يازيليشي:</strong> چاغداش ديليميزده اسكي توركجه و يا يابانجي كؤكه نلي چوخ ساييدا "–ه و" سسلي كلمه واردير. بونلار بير سيرا لهجه له ريميزده "–ه وәv " و "–ئوev " و بير سيرا لهجه له ريميزده ايسه "–ؤوöv "، "-ووov "، "-ؤيöy " اولاراق سؤيله نير. توركجه كلمه له رده ن "ائوev " (اه وәv ، اؤوöv ، اؤيöy )، "چئويرçevir " (چؤوورçövür ، چه ويرçәvir )، "سئوsev " (سؤوsöv ، سؤيsöy )، و.... يابانجي كؤكه نلي كلمه له رده ن "دولت" (ده وله تdәvlәt ، دئوله تdevlәt ، دؤوله تdövlәt )، "طويله" (طه ولهtәvlә ، طؤولهtövlә ، طاولاtavla )، "حوض" (حه ويضhәviz ، حوووضhovuz ، حاووضhavuz )، "دور" (ده ويرdәvir ، دئويرdevir ، دؤوورdövür ) و .... اؤرنه كله رينده اولدوغو كيمي. اؤزه لليكله "-ووov " و "-ؤوöv " سؤيله نيشي بير ياندان بيزي اسكي توركجه متينله ر و توركييه اده بي ديلينده ن اوزاقلاشديرير، بير ياندان دا ديليميزي فارس ديلي نورملارينا ياخينلاشديرير (فارسلار بو كلمه له ري حوض، دولت، دور، .... بيچيمينده تله ففوظ ائده رله ر). بيز "–ه و"لي كلمه له رين، توركجه كؤكه نلي اولسونلار و يا اولماسينلار، گؤركول و يازيلي ديليميزده تكجه "–ه وәv " و يا "–ئوev " بيچيمينده گؤسته ريلمه سي و سؤيله نمه سينده ن ياناييق. دولاييسي ايله بيزيم دده قورقوت كيتابي`نين ساده له شديريلميش يايينيميزدا بو كلمه له ر آشاغيداكي بيچيمده يازيلميشدير: ائوev (اه و، اؤي يئرينه)، چئويرçevir (چه وير، چؤوور يئرينه)، سئوsev (سه و، سؤو، سؤي يئرينه)، دئوله تdevlәt (ده وله ت، دؤوله ت يئرينه)، طه ولهtәvlә (طؤوله، طاولا يئرينه)، حه ويضhәviz (حوووض، حاووض يئرينه). <br /><br />"-<strong>او"لي كلمه له رين اؤلچوت و گؤركول ديلده يازيليشي:</strong> چاغداش ديليميزده "–او"لي كلمه له رين چوخو "–ووov " بيچيمينده سؤيله نير. اؤرنه يين "آوav " يئرينه "اووov "، "ساوsav " يئرينه "سووsov " سؤيله نير. بيز بو "آو"لارين، گؤركول و يازيلي ديليميزده اصلينده اولدوقلاري كيمي و "–آو" بيچيمينده يازيلماسي و سؤيله نمه سينده ن ياناييق. دولاييسي ايله بيزيم دده قورقوت كيتابينين ساده له شديريلميش يايينيميزدا بو كلمه له ر آشاغيداكي كيمي يازيلميشدير: "آوav " (اوو يئرينه)، "ساوsav " (سوو يئرينه). <br /><br />"-<strong>آوو" و "آو....و" كلمه له رين يازيليشي:</strong> بو كلمه له رين چوخو چاغداش لهجه له ريميزده "–وووovu " و "–ويوoyu " اولاراق سؤيله نير. اؤرنه يين "قاوورماqavurma " يئرينه "قووورماqovurma "، "قاوونqavun " يئرينه قووونqovun ، قوهونqohun ، قوهومqohum ؛ "قاووقqavuq " يئرينه قوووقqovuq ، قويوقqoyuq ؛ "تاووقtavuq " يئرينه تويوقtoyuq ، "ساووقsavuq " يئرينه سوووقsovuq ، سويوقsoyuq و... بو سؤيله نيش بير ياندان بيزي اسكي توركجه متينله رين ديلي و توركييه اده بي ديلينده ن اوزاقلاشديرير، اؤته ياندان دا فارس تله ففوظونا ياخينلاشديردير. (فارسلار "قاوورما" يئرينه "قورمه" دييه رله ر). بيز بو كلمه له رين ده – "سويوقsoyuq " كيمي يئرله شميش بير نئچه ايستيثنا خاريج اولماق اوزه ره "-آوو" بيچيمينده يازيلماسيندان ياناييق. دولاييسي ايله بيزيم دده قورقوت كيتابينين ساده له شديريلميش يايينيميزدا بو كلمه له ر آشاغيداكي كيمي يازيلميشدير: "قاوونqavun " (قووون، قوهون، قوهوم يئرينه)، "ياوروyavru " (ياوريyavrı ، يووروyovru و ... يئرينه)، "قاوورماqavurma " (قووورما يئرينه)، "ساورولدوsavruldu " (سوورولدو يئرينه)،<br /><br /><strong>تارتيشمالي بير نئچه دئگي (كلمه) و بيزيم اؤنه ري-چؤزومله مه له ريميز</strong><br /><br /><strong>[١]-تولو قوشون ياوروسوTulu quşun yavrusu :</strong> دده قورقوت كيتابيندا بئله بير تركيب واردير: "تولو قوشون ياوروسو". بو تركيبده كي "تولو" كلمه سينين اوخونوش و آنلاملانديرماسيندا چئشيتلي دوشونجه له ر اورتايا آتيلميشدير. اونو "تويلوTüylü " (توكلو) اوخويانلار اولدوغو كيمي، "توله كTülәk " (آليجي قوش) صيفه تي ايله كؤكده ش سايانلارلا سالور بويونون اونقونو اولوب ككلييه بنزه يه ن آوجي و آليجي بئركوت قوشو ايله ايلگيله نديره نله ر اولموشدور. قازاق و قيرقيزلارين بو قوشو "تولوقوسTuluqus " آدلانديرديقلاري ساولانميشدير.<br /><br /><strong>[٢]-آميت سويونون آسلانيAmıt suyunun aslanı :</strong> "آميت سويو`نون آسلاني" عيباره سينده گئچه ن "آميت" و يا "امه تƏmәt " سويو، اورتاآسيادا بير سو (ايرماق، گؤل) و بو سويون جؤلگه سينين زامان سوره جينده تحريف ائديلميش آديدير. هله ليك قونومو، يئري، اؤزگون (اصيل) و گرچه ك آدينين نه اولدوغو بللي اولمايان بو سويو "آمودريا" ايله بيرله شديره نله ر اولموشدور. آزه ربايجان جومهورييه تينده ايسه بو تركيبده كي "سو" كلمه سيني، سوي (طرف)، سوي (نسل) دييه اوخويانلار اولموشدور. آنجاق "اميت سويونون آسلاني و قاراجيق داغينين قاپلاني" تركيبله رينه باخينجا، بورادا بير سو و داغدان سؤز ائديلدييي و دولاييسي ايله بو اوخونمالارين يانليش اولدوغو اورتايا چيخير. <br /><br /><strong>[٣]-دوزمه كDüzmәk -ديزمه كDizmәk :</strong> چاغداش آزه ربايجان توركجه سينده، بوتونويله فرقلي اولان ايكي ديزمه ك و دوزمه ك فئعلله ري بير بيري ايله قاريشديريلير. "ديزمه كDizmәk " يان يانا، اوست اوسته و يا آرد آردا سيرالاماق آنلاميندادير. "ديزينDizin " (اندئكس) و "ديزيDizi " (سئرييال) كلمه له ري بو فئعلده ن ياپيلان دئگيله ردير. اويسا "دوزمه كDüzmәk " بير ائحتيياجي قارشيلاماق، بير گؤره وي يئرينه گتيرمه ك آماجييلا بير چوخ شئيي، بيربيرينه اويدوراراق و بير بيريني بوتونله يه جه ك بيچيمده بير آرايا گتيرمه ك دئمه كدير. "دوزه نDüzәn " (نئظام) و "دوزگوDüzgü " (سيستئم) كلمه له ري بو فئعلده ن ياپيلان دئگيله ردير. ديزمه ك`ده تكجه سيرالاماق سؤز قونوسو ايكه ن، دوزمه ك`ده بير ايچ اويوم، آنلاملي بيرگه ليك و چاليشان سيستئم اولوشدورماق سؤز قونوسودور. دده قورقوت كيتابيندا دا بو ايكي قاورام آراسيندا آييريم گؤزه تيلميشدير. اؤرنه يين "صوراحيله ر ديزيلميشدي" و "بو اوغوزنامه ني دوزدو قوشدو" جومله له رينده اولدوغو كيمي.<br /><br /><strong>[٤]-چاپماقÇapmaq –چارپماقÇarpmaq –چيرپماقÇırpmaq :</strong> فرقلي اولان بو اوچ ائيله م بير سيرا دوروملاردا يانليشليقلا بير بيري يئرينه ايشله ديلير. آنجاق دده قورقوت كيتابيندا دا گؤرولدويو كيمي بو ائيله مله رين آنلاملاري آراسيندا فرق واردير. "چاپماقÇapmaq " ائيله مي يئيين بير بيچيمده (آت) قوشدورماق، آخين ائتمه ك و سورعه تله قاچماق آنلاميندادير، "چاپار يئتدي" اؤرنه يينده اولدوغو كيمي. "چارپماقÇarpmaq " ائيله مي بير شئيه يئيينجه ده يمه ك، سورعه تله بير يئره وورماق آنلاميندادير، "قويروق چارپيب قامچيلايان" اؤرنه يينده اولدوغو كيمي. "چيرپماقÇırpmaq " ائيله مي ايسه يئيين و كسيك كسيك سيلكه له مه ك، ايكي شئيي بير بيرينه چارپماق، سولو يئمه كله ري قاشيقلا يئيينجه قاريشديرماق آنلاميندا اولوب، اسكي متينله رده گئچمه ز.<br /><br /><strong>[٥]-يدمه كYәdmәk - يئتمه كYetmәk : </strong>دده قورقوت كيتابيندا ايكي آيري "يدمه ك" و "يئتمه ك" فئعلله ري واردير. آنجاق چاغداش آزه ربايجان توركجه سينده بو ايكي فرقلي فئعل آراسيندا آييريم اونوتولموش و بونلارين هر ايكيسي يانليشليقلا "يئتمه ك" بيچيمينده يازيلير و سؤيله نير. اويسا "يدمه ك" فئعلي بير شئي و يا شئيله ري باغلاياراق آرديندان چكيب گؤتورمه ك، گره يينده قوللانماق اوچون بير شئيي الده بولوندورماق و آييرماق آنلاملاريندادير. فارسجايا دا گيرميش اولان "يده كYәdәk " كلمه سي بو فئعلده ن تؤره ديلميش بير آددير. "يئتمه ك" ائيله مي ايسه، اولقونلاشماق، بؤيومه ك، اولالماق و بللي بير قونوما، يئره، آماجا، اؤلچويه ارمه ك، يئتيشمه ك و اولاشماق آنلاملاريندادير.<br /><br /><strong>[٦]-مرهMәrә -برهBәrә : </strong>بيرينين گؤزله رينه باخاراق و يا ايلگيسيني چكمه ك اوچون سؤيله نه ن، نيدا و خطاب اوچون ايشله ديله ن بو كلمه نين آنلامي، ائي، هئي، به، واي، اده، گده و ... دير. (توركييه ده "برهBre ") "مره" كلمه سينين كؤكه ني تارتيشما قونوسودور. بير سيرا آراشديرماجيلار اونو بالكان ديلله رينده ن توركجه يه گئچميش بير كلمه اولاراق قبول ائده رله ر. باشقا آراشديرماجيلارسا "مره"نين توركجه اولدوغونو ساولاييرلار. بو ايكينجي قوروپا گؤره "مره" نيداسي، توركجه "مره مه كMәrәmәk ، ماراماقMaramaq " فئعلينده ن كؤكه ن آلميشدير. بو فئعل چئشيتلي توركول (توركي) ديلله رينده گؤزله مله مه ك، گؤز قويماق، پوسو قورماق، آولاماق و ... آنلاملاريندادير. بوگون ديليميزده وار اولان "بره لتمه كBәrәltmәk " و "ماراقMaraq " دئگيله ري ده "مره" ايله كؤكده شديرله ر. آزه ربايجاندا بير سيرا جوغرافي آدين او جومله ده ن "مره ند" (مرند)، "مارالان" و "مرگه ن" (آو يئري) ده عئيني كؤكه نده ن گلدييي ايله ري سورولموشدور.<br /><br /><strong>[٧]-ايلاقيرديIlaqırdı : </strong>دده قورقوت كيتابيندا دا گئچه ن "ايلاقيردي" كلمه سي بوش سؤز، چره ند، هرزه مرزه، جفه نگ، ايلگيسيز لاف آنلاملاريندادير. (توركييه ده لاقيردي). بو كلمه ني آزه ربايجان جومهورييه تي آراشديرماجيلاريندان بير نئچه سي، "آرقيري، آلا قووي، آلا قارا"، ... دييه اوخوموشلاردير. اويسا "ايلاقيردي" كلمه سي، "ايلاقيرماق" فئعلينه، فئعلده ن آد ياپان –دي سون اكي آرتيريلاراق الده ائديلميشدير (آليندي = آلين. + -دي = رسيد اؤرنه يينده اولدوغو كيمي). "ايلاقيرماقIlaqırmaq " ائيله مينين اسكي بيچيمي آلاقيرماق Alaqırmaq`دير. بو فئعل –قير سون اكي كؤمه يي ايله ياپيلميش بير فئعلدير. -قير (-گور، -غير، -غور، -كير، -كور، -خور، .....) سون اكي، توركجه ده سسلي فيزييولوژيك ايشله ييشله رين قيلينيشي آنلاتيمي ايله ايلگيلي فئعلله ر ياپان چوخ اسكي بير سون اكدير. بو اكي اؤز ايچينده بارينديران بير نئچه فئعل بئله دير: آيقيرماق، هايقيرماق، آسقيرماق، آلاقيرماق، آنقيرماق، اؤسكورمه ك، اؤيورمه ك، اوفورمه ك (اوفگورمه ك)، باغيرماق، بؤيورمه ك، پيسقيرماق، پوفكورمه ك، پوفقورماق، پاوقيرماق (آلوو آلوو اود يانماق)، پوسكورمه ك، تالقيرماق (شپه گلمه ك)، تيسقيرماق، تيشقيرماق، توزقيرماق، توفكورمه ك، توكورمه ك (بيزده: توفكورمه ك، توفورمه ك، توپورمه ك)، جه وكيرمه ك (يئني دوغانين آغلاماسي)، چاغيرماق، قاغيرماق، چاوقيرماق، چمكيرمه ك (ترسله مه ك)، چيغيرماق، قيغيرماق، فينقيرماق، يانگقيرماق (يانقيلانماق)، فيشقيرماق، قوغورماق (گؤوه رچينين اؤتمه سي)، قيشقيرماق، قيچقيرماق، سوسكورمه ك (آشيري سوسله نه ره ك ديققه تله ري چكمه ك)، سومكورمه ك، گه گيرمه ك (بيزده گه ييرمه ك)، هافقيرماق، هووخورماق [سويوقدان الل.ه ريني ‌هافقيريردي]، هونكورمه ك، هينچقيرماق، هيچقيرماق، ايژقيرماق، كيشگيرمه ك، اوشگورمه ك (ايتي آوي ايزله مه يه تحريك ائتمه ك)، ....<br /><br /><strong>[٨]-اوچاردا قوزقون قالميش، يورتدا تازي دولوشموشUçarda quzqun qalmış, yurtda tazı doluşmuş .</strong> اؤزگون بتيكده بئله بير عيباره واردير: "اوچارده قوزغون تازي طولشمش يورنده قالمش". بو عيباره ده گؤزه چارپان آچيق يانليشليغي دوزه لتمه ك آماجي ايله آراشديرماجيلار چئشيتلي اؤنه ريله رده بولونموشلاردير. بير سيراسي بو عيباره يه بير "قالميش" كلمه سي آرتيراراق اونو (اوچاردا قوزقون قالميش، تازي دولاشميش يورتدا قالميش) بيچيمينده يئنيده ن يازميشلاردير. آنجاق بيزجه بو اوناريلميش يئني بيچيم ده سورونلودور. بو عيباره ني "اوچاردا قوزقون قالميش، يورورده تازي دولاشميش" اولاراق اونارانلار دا اولموشدور. اويسا بيزجه بو اوناريما گره ك يوخدور و تكجه عيباره ده گئچه ن "قالميش" و "دولوشموش" كلمه له رينين يئريني ده ييشديره ره ك آنلاملي و دوزگون بير عيباره الده ائتمه ك اولاسيدير: "اوچاردا قوزقون قالميش، يورتدا تازي دولوشموش". بورادا سؤيله مه ك ايسته نيله ن شئي بودور: "اوچانلاردان تكجه قوزقون قالميش، ائوين ييخينتيلارينا ايسه تازي دولوشموش" (يورت`ون آنلاملاريندان بيري ده خارابا و اسكي بير ياپينين ييخينتيلاريدير). <br /><br /><strong>[٩]-قوم، قوما، قابلاريم يوردمQom, qoma, qablarım yurdum :</strong> بو بويدا "قوم قملزميم فوما يوردم" شكلينده بير جومله واردير. بو عيباره نين دوزگون اوخونوشو ايله دويوروجو آنلاملانديريلماسي هله ليك مومكون اولماميشدير. آراشديرماجيلار بو عيباره ني اولوشدوران كلمه له ري چئشيتلي بيچيمله رده اوخوموش و آنلاملانديرميشديرلار. او جومله دن بيرينجي كلمه ني عره بجه "قووم Qovm, qovum" و توركجه "قومqum "، "قومqom "؛ ايكينجي كلمه ني عره بجه-توركجه قبيله منيم qәbilә mәnim، توركجه قوملاماييمqumlamayım ، قوملاميمqomlamım ، قوملا منيم qomla mәnim، قابلا منيمqabla mәnim؛ اوچونجو كلمه ني ايسه توركجه قاماqama ، قوماquma ، قوماqoma و قونارqonar بيچيمينده اوخويانلار اولموشدور. بو عيباره ني م. ارگين "قوهوم قبيله، منيم اورتاق يوردوم"، س. تئزجان ايسه "قوهوم قابلا منيم قونار يوردوم" شكلينده آنلاملانديرميشديرلار. بيزجه بو عيباره نين دوزگون اوخونوشو- اوچونجو و ايكينجي كلمه له رين يئرله ري ده ييشديريلديكده ن سونرا- "قوم، قوما، قابلاريم يوردوم" اولابيله ر. كلمه له رين دال قاباق يازيلماسي، دده قورقوت كيتابيندا سيخجا قارشيلاشان بير اولايدير. نئجه كي عئيني بويدا، "قورما قور قوشاقلي" عيباره سي ناسيخ طره فينده ن "قور قورما قوشاقلي" اولاراق يازيلميشدير. بو جومله نين ايلك كلمه سي و يا "قومqom "، دري ايله اؤرتولموش بير چيشيت چادير، آلاچيق، بؤيوك اولمايان ساده قوناق ائوي، يئمه ك ائوي، يايلاق ائوي، بير كيمسه يه عاييد كيچيك يئرله شيم يئري؛ تارلا، آغاييل آنلاملاريندادير (سون ايكي آنلامدا ائرمه نيجه دير). ايكينجي كلمه و يا "قوماqoma " چوبوقلا هؤرولوب اوستو كئچه ايله اؤرتولموش كؤچه ريله رين آلاچيغي، باريناق و سيغيناق دئمه كدير. "قابلاريمqablarım " ايسه قوهوملاريم و قودام (خويشاوندان) آنلاميندادير. اسكي توركجه ده قاqa –قاپqap –قابqab، عاييله، ياسون، قايين قودا، قوهوملار و "قامqam " منيم عاييله م، منيم قودام آنلاملاريندا ايدي. اسكي بولقار توركجه سينده يئدديجه نين (هفته نين) بير گونو "قاب گونو" (قوهوملارين گونو) دييه آدلانديريليردي. بئله جه "قوم، قوما، قابلاريم يوردوم" عيباره سي "ائويمين، آلاچيغيمين، قوهوملاريمين يئرله شدييي يوردوم" دئمه كدير. <br /><br /><strong>[١٠]-چايا باخسا چاليمليÇaya baxsa çalımlı :</strong> دده قورقوت كيتابيندا بئله بير عيباره واردير: "چايه باقسه چالملو". بو عيباره ني آزه ربايجان جومهورييه تينده "چپه باخسا چالمالي" (چپ باخانيني چالان) و يا "چپه باغلاسا چالمالي" (ساريغيني چپه باغلايان) دييه اوخويوب آنلاملانديرانلار اولموشدور. اويسا هم بو اوخونوشلار و هم آنلاملانديرمالار يانليشدير. بو عيباره نين دوزگون اوخونوشو بئله دير: "چايا باخسا چاليملي". بورادا "چاياçaya "، دؤنه ره ك، يئيين، چئويك، موته حه رريك و يا چايماق فئعلينده ن اولاراق، قاشلاريني چاتيب باخاراق، قوشقو ايله باخاراق آنلاملاريندادير و فارسجا "چپه" ايله هئچ بير ايلگيسي يوخدور. "چاليمليçalımlı " ايسه، گؤسته ريشلي، گؤرونوشلو، قوروملو، باشقاسيني ائتگيله مه ك آماجي ايله اؤزونو توتاراق ياپيلان داورانيش آنلاميندادير. "چايا باخسا چاليملي"، "قاشلاريني چاتاراق باخارسا گؤسته ريشلي اولور" دئمه كدير.<br /><br /><strong>[١١]-قوراما قور قوشاقQurama qur quşaq :</strong> اؤزگون بتيكده اوچ دئگيده ن اولوشان بير عيباره واردير: "قور قورمه قوشقلو". "قور Qur" كلمه سينين ايلكين آنلامي قارين و داها سونرالار بئل باغي، قارينا سارينان قوماش و ساريقدير (كمر، كمربند). "قوشاقQuşaq –قورشاقQurşaq " كلمه سي بئل ساريغي، كمه ر، بئل باغي، چاديرين چئوره سينه سارينان يون قوماش آنلاملاريندادير (قورشاماقQurşamaq بئله قورشاق باغلاماق). "قوراماQurama " ايسه آرتيق اولان قوماش، تخته و ... پارچالاري و بو پارچالاردان ياپيلان نسنه له ر دئمه كدير. اسكي آزه ربايجان- آنادولو توركجه سينده "قور قوشاق" ايكيليسي هميشه قوشا اولاراق ايشله ديلدييي اوچون، بيز بو عيباره ني "قوراما قور قوشاق" اولاراق ("قور قوراما قوشاق" يئرينه) يئنيده ن يازديق.<br /><br /><strong>[١٢]-كله مهKәlәmә – كله مه كKәlәmәk : </strong>دده قورقوت كيتابيندا بئله بير جومله واردير: "آغ آلنيندا بئش کله مه دوعا قيلديق". بو جومله ده گئچه ن "كله مه" سؤزو توركجه دير. بو سؤزون كؤكه ني قونوشماق، سؤيله مه ك، دئمه ك، دانيشماق، صؤحبه ت، سؤيله شي آنلاملاري بولونان "كله مه ك" فئعليدير. بو كؤكده ن تؤره ميش "كله جيKәlәci " (كله جه، كله جو، كله ج، كالا) اسكي توركجه ده سؤز، ديش اؤلكه له ره گؤنده ريله ن ائلچي و خاره زم توركجه سينده اينفورماسييون و راپورت آنلاملاريندا ايدي. دده قورقوت كيتابيندا دا "كله جي"-"گله چي" سؤز و دئييش آنلاميندا ايشله ديلميشدير. توركييه ده آري توركجه چيليك آخيمينا باغلي اولان نوروللاه آتاج، "كله جي"`ني عره بجه "كلمه" دئگيسينين قارشيليغي اولاراق قوللانميشدير. بوگون توركجه (توركييه، آزه ربايجان، ايران، عراق) و توركمه نجه ديلله رينده "قورونماق اوچون اوخونان قورآن`ين قوتسال سؤزله ري" آنلاميندا ايشله ديله ن (كليمه، كلمه، كله مه) اصلينده عره بجه "كلمه" دئييل، بو توركجه "كله مه" دئگيسيدير. ("كله". فئعلي +"-مه" سون اكي). تورك عله وي قيزيلباشلارين (اهل حق) قوتسال كيتابلاري ساييلان "كلام"لار (عره بجه سي "كلامات") دا عئيني توركجه "كله مه" دئگيسينده ن آلينمادير. دولاييسي ايله بيزيم دده قورقوت كيتابينين ساده له شديريلميش يايينيميزدا توركجه "كله مهKәlәmә " ايله عره بجه "كلمهKәlmә " آراسيندا آييريم گؤزه تيلميشدير. <br /><br /><p style="text-align: center"><br /><strong>سالور قازان`ين ائوي.نين ياغمالانديغي بوْي`و به يان ائده ر [+خانيم هئي!]</strong><br /><p style="text-align: justify"><br />بير گۆن اۇلاش اوْغلو، تۇلو قۇشون.ون ياوروسو[١]، آميت سۇيو`نون آسلاني[٢]، قاراجيق [+داغينين] قاپلاني، [+تورکوستان`ين ديره يي!،] قوْنور آتين يييه سي، خان اۇروز`ون آغاسي، باييندير خان`ين گووئييسي، قالين اوْغوز`ون دئوله تي، قالميش ايگيت.ين آرخاسي، بئزه ميسکين.ين اۇمودو، سالور قازان يئرينده ن [+اؤرو] دۇرموشدو. دوْخسان باشلي بان ائوله رين.ي قارا يئرين اۆزه رينه ديکديرميشدي. دوْخسان يئرده آلا قالي ايپه ك دؤشه ميشدي. سكسه ن يئرده باديالار قۇرولموشدو. آلتين آياق، صۇراحيله ر ديزيلميشدي[٣]. دوْققوز قارا گؤزلو، خۇب اۆزلو، ساچي آردينا هؤرولو، گؤيسو قێزيل دۆيمه لي، ال.له ري بيله يينده ن قێنالي، بارماقلاري نيگارلي، محبوب کافير قێزلاري قالين اوْغوز به يله رينه ساغراق سۆروب ايچه رله ردي. <br /> <br />ايچيب ايچيب اۇلاش اوْغلو سالور قازان`ين آلنينا شارابين ايتيسي چێخدي. قابا ديزي اۆزه رينه چؤكدو، آييتدي: <br /><br />"اۆنوم.و آنلايين به يله ر! <br />سؤزوم.و دينله يين به يله ر! <br />ياتا ياتا يانيميز آغريدي، <br />دۇرا دۇرا بئليميز قۇرودو؛ <br />يۆرويه ليم، آ به يله ر! <br />آو آولاياليم، قۇش قۇشلاياليم!<br />سێغين، گئييك يێغاليم!<br />قاييداليم اوْتاغيميزا دۆشه ليم! <br />يييه ليم، ايچه ليم، خوْش گئچه ليم!" <br /><br />[+دئدي.]<br /><br />قێيان سلجۆک اوْغلو دلي دوْندار آييدير: "بلي، خان قازان، مصله حه تدير". قاراگؤنه اوْغلو قارا بۇداق آييدير: "آغام قازان، مصله حه تدير". <br /><br />اوْنلار ائيله دئگه ج، آت آغيزلي آروز قوْجا ايکي ديزينين اۆستونه چؤكدو، آييدير: "آغام قازان، ساسي دينلي گۆرجوستان.ين آغزيندا اوْتورورسون، اوْردون.ون اۆستونه کيمي قوْيارسين؟" قازان آييدير: "اۆچ يۆز ايگيت ايله ن اوْغلوم اۇروز منيم ائويم.ين اۆستونه دۇرسون!" دئدي. قوْنور آتين.ي چکديردي، بۆتون ميندي. تپه ل قاشقا آيقيرينا دوْندار ميندي. گؤي بده ويسين.ي تۇتدوردو، قازان به ي`ين قارينداشي قاراگؤنه ميندي. آغ بده ويسين.ي چکديردي، باييندير خان`ين ياغيسين.ي باسان شير شمس الدين ميندي. پاراسار`ين بايبورت حيصاريندان پارلاييب اۇچان بئيره ك بوْز آيقيرينا ميندي. قوْنور آتلي قازان`ا "کئشيش" دييه ن به ي يئگنه ك دوْرو آيقيرينا ميندي. سايا وارسام، تۆكه نسه اولماز. قالين اوْغوز به يله ري ميندي، آلا داغ`ا آلا، لشکه ر آوا چێخدي. <br /><br />كافيرين جاسوسو جاسوسلادي، واردي کافيرله ر آزقيني شؤكلو مليك`ه خبه ر وئردي. يئددي مين قافتانينين آردي يێرتيقلي، ياريميندان قارا ساچلي، ساسي دينلي، دين دۆشمه ني، آلاجا آتلي کافير ميندي. اێلقادي، [+گئجه ايچينده،] دۆن بۇچوغوندا قازان به ي`ين اوْردوسونا گلدي. آلتين بان ائوله رين.ي کافيرله ر چاپديلار[٤]. قازا بنزه ر قێزي.ني، گليني.ني چێغيريشديرديلار. طه وله طه وله شاهباز آتلاريني مينديله ر. قاتار قاتار قێزيل ده وه له ريني يدديله ر[٥]. آغير خزينه سيني، بوْل آقچاسيني ياغمالاديلار. <br /><br />قێرخ اينجه بئللي قێزلا بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين اسير گئتدي. قازان به ي`ين قاريجيق اوْلموش آناسي قارا ده وه بوْينوندا آسيلي گئتدي. خان قازان`ين اوْغلو اۇروز به ي اۆچ يۆز ايگيت.ي ايله ن الي باغلي، بوْينو باغلي گئتدي. ايله ک قوْجا اوْغلو ساري قۇلماش قازان به ي`ين ائوي اۆزه رينه شهيد اوْلدو. قازان`ين بۇ ايشله رده ن خبه ري يوْخ. <br /><br />کافير آييدير: <br /><br />"به يله ر! <br />قازان`ين طه وله طه وله شاهباز آتلاريني مينميشيز؛ <br />آلتين.يني، آقچاسيني ياغمالاميشيز؛ <br />قێرخ ايگيت.ي ايله ن اوْغلو اۇروز`و تۇتساق ائتميشيز؛ <br />قاتار قاتار ده وه له ريني يدميشيز؛ <br />قێرخ اينجه بئللي قێزلان قازان`ين حالاليني تۇتموشوز؛ <br />بۇ حاييفلاري بيز قازان`ا ائتميشيز" <br /><br />دئدي. <br /><br />كافيرين بيري آييدير: "قازان به ي`ده بير حاييفيميز قالدي". شؤكلو مليک آييدير: "مره [٦] آزناوور، نه حاييفيميز قالدي؟" کافير آييدير: "قازان`ين قاپيلي دروه ند`ده اوْن مين قوْيونو واردير. شوْل قوْيونلاري دخي گؤتورسه ک، قازان`ا اۇلو حاييف ائده ر ايديک" دئدي. شؤكلو مليک آييدير: "آلتي يۆز کافير وارسين، قوْيونو گتيرسين!" دئدي. آلتي يۆز کافير آتلاندي، قوْيونون اۆزه رينه اێلقار واردي. <br /><br />گئجه ياتيرکه ن قاراجيق چوْبان قارا قايقيلي واقيعه گؤردو. واقيعه سينده ن سرميردي، اؤرو دۇردو. قێيان گۆجو، دمير گۆجو، بۇ ايکي قارداشي.ني يانينا آلدي؛ آغاييلين قاپيسيني برکيتدي. اۆچ يئرده تپه كيمي داش يێغدي، آلا قوْللو ساپانين.ي الينه آلدي. ناگاهاندان قاراجيق چوْبان`ين اۆزه رينه آلتي يۆز کافير قوْيولدو. <br /><br />کافير آييدير: <br /><br />قارانقو آخشام اوْلاندا قايقيلي چوْبان، <br />قارلا ياغمور ياغاندا چاخماقلي چوْبان، <br />سۆتو، پنيري، بوْل قايماقلي چوْبان! <br /><br />قازان به ي`ين دۆنلويو، آلتين بان ائوله ريني بيز يێخميشيز. <br />طه وله طه وله شاهباز آتلاريني بيز مينميشيز. <br />قاتار قاتار قێزيل ده وه سيني بيز يدميشيز. <br />قاريجيق آناسيني بيز گتيرميشيز. <br />آغير خزينه، بوْل آقچاسيني بيز ياغمالاميشيز. <br />قازا بنزه ر قێزي.ني، گليني.ني بيز اسير ائتميشيز. <br />قێرخ ايگيت.ي ايله ن قازان`ين اوْغلونو بيز گتيرميشيز. <br />قێرخ اينجه بئللي قێزلا قازان`ين حالاليني بيز گتيرميشيز. <br /> <br />مره چوْبان، اێراغيندان، ياخينيندان بري گلگيل! <br />باش انديريب، باغير باسغيل! <br />بيز کافيره سالام وئرگيل! <br />اؤلدورمه يه ليم، <br />شؤكلو مليك`ه سني ايله ته ليم، <br />سنه به يليك آلي وئره ليم! <br /><br />[+دئدي.]<br /> <br />چوْبان آييدير: <br /><br />اێلاقيردي[٧] سؤيله مه، مره ايتيم کافير! <br />ايتيمله بير يالاقدا يۇندوم.و ايچه ن آزقين کافير! <br /><br />آلتينداكي آلاجا آتين.ي نه اؤيه رسين، [+مره کافير]<br />آلا باشلي گئچيمجه گلمه ز منه! <br />باشينداكي تۇغولقاني نه اؤيه رسين، مره کافير، <br />باشيمداكي بؤرکومجه گلمه ز منه! <br />آلتميش تۇتام گؤنده ريني نه اؤيه رسين، مۇردار کافير، <br />قێزيلجيق ده يه نه ييمجه گلمه ز منه! <br />[+قارا پوْلات اۇز] قێليجيني نه اؤيه رسين، مره کافير، <br />اه يري باشلي چؤوگه نيمجه گلمه ز منه! <br />بيله يينده دوْخسان اوْخون.و نه اؤيه رسين، مره کافير. <br />آلا قوْللو ساپانيمجا گلمه ز منه! <br /><br />اێراغيندان، ياخينيندان بري گلگيل! <br />ايگيتله رين ضربيني گؤرگيل، اوْندان اؤتگيل! <br /><br />دئدي. <br /><br />بي تکه للوف کافيرله ر آت تپديله ر، اوْخ سپديله ر. اره نله ر ائوره ني قاراجيق چوْبان ساپانينين آياسينا داش قوْيدو، آتدي. بيرين.ي آتاندا ايکيسين.ي، اۆچون.و يێخدي. ايکيسيني آتاندا اۆچون.و، دؤردون.و يێخدي. کافيرله رين گؤزونه قوْرخو دۆشدو. قاراجيق چوْبان، كافيرين اۆچ يۆزونو ساپان داشييلا يئره بێراخدي. ايکي قارداشي اوْخا دۆشدو، شهيد اوْلدو. چوْبانين داشي تۆكه ندي؛ قوْيون دئمه ز، گئچي دئمه ز، ساپانين آياسينا قوْيار آتار، کافيري يێخار. كافيرين گؤزو قوْرخدو. دۆنيا عاله م كافيرين باشينا قارانقو اوْلدو؛ آييدير: "ياريماسين، يارچيماسين؛ بو چوْبان بيزيم هپيميز.ي قێرار اوْلا مي؟!" دئديله ر. دخي دۇرماييب، قاچديلار. <br /><br />چوْبان شهيد اوْلان قارداشلارين.ي حاققينا قوْيدو. کافيرله ر.ين لشينده ن بير بؤيوک تپه يێغدي، چاخماق چاخيب اوْد ياخدي. دخي كپه نه يينده ن قۇرومسو ائديب ياراسينا باسدي. يوْلون قێييسين.ي آليب اوْتوردو. آغلادي، سێغلادي. <br /><br />آييدير: <br /><br />"سالور قازان، به ي قازان! <br />اؤلو مۆسون، ديري ميسين، <br />بۇ ايشله رده ن خبه رين يوْخ مۇدور؟" <br /><br />دئدي. <br /><br />مگه ر، خانيم، اوْل گئجه قالين اوْغوز`ون دئوله تي، باييندير خان`ين گووئييسي اۇلاش اوْغلو سالور قازان، قارا قايقيلي واقيعه گؤردو. سرميردي، اؤرو دۇردو. <br /><br />آييدير: <br /><br />بيلير ميسين، قارينداشيم قاراگؤنه، <br />دۆشومده نه گؤروندو؟<br />قارا قايقيلي واقيعه گؤردوم، <br />يۇمروغومدا تالبينان شاهين.ي، منيم قۇشومو آلير گؤردوم، <br />گؤيده ن اێلديريم.ي آغ بان ائويم.ين اۆزه رينه شاخير گؤردوم، <br />تۇم قارا پۇساريق.ي اوْردومون اۆزه رينه تؤکولور گؤردوم، <br />قۇدوز قۇرتلار.ي ائويمي دالار گؤردوم، <br />قارا ده وه.ني انسه مده ن قاورار گؤردوم، <br />قارغي كيمي قارا ساچيم.ي اۇزانير گؤردوم، <br />اۇزانيبان گؤزومو اؤرته ر گؤردوم، <br />بيله ييمده ن اوْن بارماغيمي قاندا گؤردوم. <br />نئجه کيم بو دۆشو گؤردوم، <br />شۇندان بري عاغليم.ي، اۇسوم.و دره بيلمه ن.<br />خانيم قارداش، منيم بۇ دۆشومو يوْرغيل منه!" <br /><br />دئدي. <br /> <br />قاراگؤنه آييدير: <br /><br />"قارا بۇلوت دئدييين، سنين دئوله تيندير. <br />قار ايله ياغمور دئدييين، لشکه ريندير. <br />ساچ قايقيدير. <br />قان قارادير. <br />قالانيسين.ي يوْرابيلمه ن، <br />آللاه يوْرسون!" <br /><br />دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج قازان آييدير: <br /><br />"منيم آويمي پوْزما، <br />لشکه ريمي داغيتما!. <br />من بۇگون قوْنور آتا قاخارام، <br />اۆچ گۆنلوك يوْلو بير گۆنده آليرام. <br />اؤيله اوْلمادين يۇردوم.ون اۆستونه واريرام؛ <br />اگه ر ساغدير، اسه ندير، <br />آخشام اوْلمادين گنه من سنه گليره م. <br />اوْردوم ساغ، اسه ن دئييل ايسه، <br />باشينيزا چارا ائدين؛ <br />من دخي گئتديم" <br /><br />دئدي. قوْنور آتين.ي ماهميزلادي، قازان به ي يوْلا گئتدي. <br /><br />گلي گلي يۇردونون اۆزه رينه گلدي. گؤردو کيم، اۇچاردا قۇزقون قالميش، يۇرتدا تازي دوْلوشموش [٨]. قازان به ي بۇرادا يۇرت ايله ن خبه رله شميش. گؤره ليم خانيم، نه خبه رله شميش. <br /><br />قازان آييدير: <br /><br />قوْم، قوْما، قابلاريم يۇردوم [٩]، <br />قۇلان ايله سێغين، گئيييه قوْنشو يۇردوم، <br />سني ياغي نره ده ن داريميش، گؤزه ل يۇردوم؟! <br />آغ بان ائويم.ين ديکيله نده يۇردو قالميش، <br />قاريجيق آنام.ين اوْلوراندا يئري قالميش، <br />اوْغلوم اۇروز.ون اوْخ آتاندا پۇتا قالميش، <br />اوْغوز به يله ري.نين آت چاپاندا مئيدان قالميش، <br />قارا مۇطباخ.ين ديکيله نده اوْجاق قالميش <br /><br />[+دئدي.]<br /><br />بۇ حاللاري گؤردويونده قازان`ين قارا قێيما گؤزله ري قان ياش دوْلدو، قان دامارلاري قاينادي، قارا باغري سارسيلدي. قوْنور آتيني اؤکجه له دي، کافير.ين گئچدييي يوْلا دۆشدو، گئتدي. <br /><br />قازان`ين اؤنونه بير سۇ گلدي. قازان آييدير: "سۇ حاق ديدارين.ي گؤرموشدور، من بۇ سۇ ايله خبه رله شه ييم" دئدي. گؤره ليم خانيم، نئجه خبه رله شدي. <br /><br />قازان آييدير: <br /><br />چاغنام چاغنام قايالاردان چێخان سۇ، <br />آغاج گميله ري اوْينادان سۇ، <br />حسه ن ايله حۆسئين`ين حسره تي سۇ، <br />باغ و بوْستانين زيينه تي سۇ، <br />عاييشه ايله فاطيمه`نين نيكاحي سۇ، <br />شاهباز آتلار.ين [+گليب] ايچدييي سۇ، <br />قێزيل ده وه له ر.ين گليب گئچدييي سۇ، <br />آغ قوْيونلار.ين گليب چئوره سينده ياتديغي سۇ، <br /><br />اوْردومون خبه رين.ي بيلير ميسين، دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، سۇيوم، سنه!<br /><br />دئدي. <br /> <br />سۇ هاچان خبه ر وئرسه گره ك؟! سۇدان گئچدي، بۇ كز بير قۇردا تۇش اوْلدو. "قۇرت.ون اۆزو مۇباره کدير، قۇرت ايله ن بير خبه رله شه ييم" دئدي. گؤره ليم خانيم، نه خبه رله شدي. <br /><br />قازان آييدير: <br /><br />قارانقو آخشام اوْلاندا گۆنو دوْغان، <br />قار ايله ياغمور ياغاندا ار كيمي دۇران، <br />قازاغوج آتلار.ي [+گؤردويونده] کيشنه شديره ن، <br />قێزيل ده وه.ني گؤردويونده بوْزلاشديران، <br />آغجا قوْيون.و گؤردويونده قۇيروق چارپيب قامچيلايان، <br />آرخاسيني وۇروب برک آغاييلين آردين.ي سؤکه ن، <br />قارما اؤيه ج سميزين.ي آليب تۇتان، <br />قانلي قۇيروق.ونو اۆزوب چاپ چاپ اۇدان، <br />آوازي قابا كؤپه كله ره قاوقا سالان، <br />چاخماقليجا چوْبانلاري دۆنله يۆگورده ن، <br /><br />اوْردومون خبه رين.ي بيلير ميسين؟، دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، قۇردوم، سنه!<br /><br />دئدي. <br /><br />قۇرت هاچان خبه ر وئرسه گره ك؟! قۇرتدان دخي گئچدي، قاراجيق چوْبان`ين قارا کؤپه يي قازان`ا قارشي گلدي. قازان قارا كؤپه كله خبه رله شدي. گؤره ليم خانيم، نه خبه رله شدي. <br /><br />آييدير: <br /><br />قارانقو آخشام اوْلاندا واف واف هۆره ن، <br />آجي آيران.ي، تؤکوله نده، چاپ چاپ ايچه ن، <br />گئجه گله ن خێرسيزلاري قوْرخودان، <br />قوْرخودوبان شاماتاسي ايله هۆرکوده ن، <br /><br />اوْردومون خبه رين.ي بيلير ميسين؟، دئگيل منه! <br />قارا باشيم.ين ساغليغيندا ايييليکله ر ائده م، کؤپه ک سنه! <br /><br />دئدي. <br /><br />كؤپه ك هاچان خبه ر وئرسه گره ك؟ كؤپه ك قازان`ين آتينين آياغينا چاپ چاپ دۆشه ر، سين سين سينله ر. قازان بير توْمار ايله كؤپه يي وۇردو. كؤپه ك چکيلدي، گلدييي يوْلا گئتدي. قازان كؤپه يي قوْوالايي، قاراجيق چوْبان`ين اۆزه رينه گلدي. چوْباني گؤردويونده خبه رله شدي. گؤره ليم خانيم، نه خبه رله شدي. <br /><br />قازان آييدير: <br /><br />قارانقو آخشام اوْلاندا قايقيلي چوْبان! <br />قارلا ياغمور ياغاندا چاخماقلي چوْبان! <br />اۆنوم.و آنلا، سؤزوم.و دينله: <br />آغ بان ائويم شۇندان گئچميش. <br />گؤردون مۆ؟ دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، چوْبان، سنه!<br /><br />دئدي. <br /> <br />چوْبان آييدير: <br /><br />اؤلموش مۆيدون، ايتميش مييدين، آ قازان! <br />قاندا گزه ردين، نره ده يدين، آ قازان! <br />دۆن يوْخ، اؤته کي گۆن ائوين بۇندان گئچدي، <br />قاريجيق آنان قارا ده وه بوْينوندا آسيلي گئچدي. <br />قێرخ اينجه بئللي قێزييلا حالالين <br />بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين، آغلاييبان شۇندان گئچدي. <br />قێرخ ايگيتيله ن اوْغلون اۇروز باشي آچيق، يالين آياق <br />كافيرله رين يانينجا تۇتساق گئتدي. <br />طه وله طه وله شاهباز آتلارين.ي کافير مينميش، <br />قاتار قاتار قێزيل ده وه له رين.ي کافير يدميش، <br />آلتين.يني، آقچا.ني، بوْل خزينه ني کافير آلميش! <br /><br />[+دئدي.]<br /><br />چوْبان بؤيله دئگه ج قازان آه ائتدي. عاغلي باشيندان گئتدي، دۆنيا عاله م گؤزونه قارانقو اوْلدو. <br /><br />آييدير: <br /><br />آغزين قۇروسون، چوْبان! <br />ديلين چۆروسون، چوْبان! <br />قايير سنين آلنينا قادا يازسين، چوْبان!<br /><br />دئدي. <br /><br />قازان به ي بؤيله دئگه ج چوْبان آييدير: <br /><br />نه قاخارسين منه، آغام قازان، <br />يوْخسا گؤيسونده يوْخ مۇدور ايمان؟ <br />آلتي يۆز کافير دخي منيم اۆزه ريمه گلدي. <br />ايکي قارداشيم شهيد اوْلدو. <br />اۆچ يۆز کافير.ي اؤلدوردوم، غزا ائتديم؛ <br />سميز قوْيون.و، آريق توْخلو.نو <br />سنين قاپيندان کافيرله ره وئرمه ديم. <br />اۆچ يئرده يارالانديم، <br />قارا باشيم بۇنالدي، يالقێز قالديم؛ <br />سۇچوم بۇ مۇدور؟ <br /><br />دئدي. <br /><br />چوْبان آييدير: <br /><br />قوْنور آتين.ي وئرگيل منه، <br />آلتميش تۇتام گؤنده ريني وئرگيل منه، <br />آپ آلاجا قالخانيني وئرگيل منه. <br />قارا پوْلات اۇز قێليجين.ي وئرگيل منه، <br />ساداغيندا سكسه ن اوْخون.و وئرگيل منه. <br />آغ توْزلوجا قاتي يايين.ي وئرگيل منه، <br /><br />کافيره من وارايين، <br />يئنيده ن دوْغانين.ي اؤلدوره يين، <br />يئنيمله آلنيم.ين قانين.ي من سيله يين، <br />اؤلورسه م، سنين اۇغرونا من اؤله يين، <br />آللاه تاعالا قوْيارسا، ائويني من قۇرتارايين!<br /><br />دئدي. <br /> <br />چوْبان بؤيله دئگه ج قازان`ا قهر گلدي، آلدي يۆرويو وئردي. چوْبان دخي قازان`ين آرديندان يددي. قازان دؤندو باخدي، "اوْغول چوْبان، قاندا گئده رسين؟" دئدي. چوْبان آييدير: "آغام قازان، سن ائوين.ي آلماغا گئده ر ايسه ن، من دخي قارينداشيم.ين قانين.ي آلماغا گئده ره م" دئدي. بؤيله دئگه ج قازان آييدير: "اوْغول چوْبان، قارنيم آجدير؛ هئچ نسنه ن وار مێدير يئمه يه؟" دئدي. چوْبان آييدير: "بلي، آغام قازان، گئجه ده ن بير قۇزو پيشيريب دۇرورام. گل بۇ آغاج ديبينده انه ليم، يييه ليم!" دئدي. انديله ر؛ چوْبان داغارجيغي.ني چێخاردي، يئديله ر. <br /><br />قازان فيکير ائيله دي، آييدير: "اگه ر چوْبانلا واراجاق اوْلورسام، قالين اوْغوز به يله ري منيم باشيما قاخينج قاخارلار؛ چوْبان بيله اوْلماسا، قازان کافيري آلامازدي دييه رله ر" دئدي. قازان`ا غئيره ت گلدي. چوْباني بير آغاجا سارا سارا مؤحکه م باغلادي؛ آتلاندي، يوْرويو وئردي. چوْبانا آييدير: "مره چوْبان! قارنين آجيخماميشکه ن، گؤزون قارارماميشکه ن بۇ آغاجي قوْپاري گؤر، يوْخسا سني بۇندا قۇرتلار قۇشلار يييه ر" دئدي. قاراجيق چوْبان ضرب ائيله دي، قابا آغاجي يئرييله يۇردويلا قوْپاردي، آرخاسينا آلدي، قازان`ين آردينا دۆشدو. قازان باخدي گؤردو چوْبان آغاجي آرخاسينا آلميش، گلير. قازان آييدير: "مره چوْبان، بۇ آغاج نه آغاجدير؟ [+آغاجي نئيله رسين؟]" چوْبان آييدير: "آغام قازان، بۇ آغاج اوْل آغاجدير کيم، سن کافيري باسارسين، قارنين آجيخير، من سنه بۇ آغاجلا يئمه ک پيشيره رين" دئدي. قازان`ا بو سؤز خوْش گلدي. آتيندان اندي، چوْبان`ين ال.له رين.ي چؤزدو، آلنيندا بير اؤپدو. آييدير: "آللاه منيم ائويمي قۇرتاراجاق اوْلور ايسه، سني ايمراخير ائيله يه يين" دئدي. ايکيسي بيله يوْلا گيردي. <br /> <br />بۇ يانا شؤكلو مليک کافيرله رله شن شادمان ييييب ايچيب اوْتوروردو. آييدير: "به يله ر، بيلير ميسينيز، قازان`ا نئجه حاييف ائيله مه ک گره ك؟ بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين`يني گتيريب، ساغراق سۆردورمه ک گره ك!" دئدي. بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين بۇنو ائشيتدي، اۆره يييله جانينا اوْدلار دۆشدو. قێرخ اينجه بئللي قێزين ايچينه گيردي؛ اؤيوت وئردي، آييدير: "هانقينيزا ياپيشيرلارسا، "قازان [+به ي.ين] خاتيني هانقينيزدير" دييه، قێرخ يئرده ن آواز وئره سينيز" دئدي. شؤكلو مليک`ده ن آدام گلدي، "قازان به ي`ين خاتيني هانقينيزدير؟" دئدي. قێرخ يئرده ن آواز گلدي، هانقيسيدير بيلمه ديله ر. کافيره خبه ر وئرديله ر: "بيرينه ياپيشديق، قێرخ يئرده ن آواز گلدي؛ بيلمه ديک هانقيسيدير" دئديله ر. کافير آييدير: "مره، وارين، قازان`ين اوْغلو اۇروز`و دارتين، چنگه له آسين. قێيما قێيما آغ اتينده ن چکين، قارا قاوورما پيشيريب، قێرخ به ي قێزينا ايله تين؛ هر کيم يئدي، اوْل دئييل؛ هر کيم يئمه دي، اوْلدور. آلين گلين، ساغراق سۆرسون!" دئدي. <br /><br />بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين اوْغلونون ياماجينا گلدي. چاغيريب اوْغلونا سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. <br /><br />آييدير: <br /><br />اوْغول، اوْغول، آي اوْغول، <br />بيلير ميسين، نه له ر اوْلدو: <br />سؤيله شديله ر فێسيل فێسيل، <br />كافيرين فئعلين.ي دۇيدوم. <br />دۆنلويو آلتين بان ائويمين قبضه سي اوْغول، <br />قازا بنزه ر قێزيمين، گلينيمين چيچه يي اوْغول، <br />اوْغول، اوْغول، آي اوْغول، <br />دوْققوز آي دار قارنيمدا گؤتوردويوم اوْغول، <br />اوْن آي دييه نده دۆنيايا گتيرديييم اوْغول، <br />دوْلاماسي [+آلتين] بئشيکده بله ديييم اوْغول، <br /><br />کافيرله ر ترس دانيشميشلار: <br />"قازان اوْغلو اۇروز`و حبيسده ن چێخارين، <br />بوْغازيندان اۇرقانلا آسين، <br />ايکي داليسيندان چنگه له سانجين، <br />قێيما قێيما آغ اتينده ن چکين. <br />قارا قاوورما ائديب، قێرخ به ي قێزينا ايله تين؛ <br />هر کيم يئدي، اوْل دئييل؛ <br />هر کيم يئمه دي، اوْل قازان.ين خاتينيدير؛ <br />چکين دؤشه ييميزه گتيره ليم، <br />ساغراق سۆردوره ليم!" <br />دئميشله ر. <br /><br />سنين اتينده ن، اوْغول، يييه يين مي؟ <br />يوْخسا ساسي دينلي كافيرين دؤشه يينه گيره يين مي؟<br />آغان قازان`ين ناموسونو سێنديرايين مي؟ <br />نئجئده يين، اوْغول، هئي؟!<br /><br />دئدي. <br /><br />اۇروز آيدير: <br /><br />"آغزين قۇروسون، آنا! <br />ديلين چۆروسون، آنا!" <br />آنا حاققي-تانري حاققي" دئييلمه سه يدي، <br />قالخيباني يئريمده ن [+اؤرو] دۇرايديم، <br />ياخانلا بوْغازيندان تۇتايديم، <br />قابا اؤکچه م.ين آلتينا سالايديم، <br />آغ اۇزونو قارا يئره تپه يديم، <br />آغزين ايله بۇرنوندان قان شوْرلادايديم، <br />جان.ين دادليسين.ي سنه گؤسته ره يديم!<br /><br />بۇ نه سؤزدور؟<br />ساخين، قادين آنا!<br />منيم اۆزه ريمه گلمه يه سين، <br />منيم اۆچون آغلاماياسين. <br />قوْي مني قادين آنا، چنگه له وۇرسونلار، <br />قوْي اتيمده ن چكسينله ر، <br />قارا قاوورما ائتسينله ر، <br />قێرخ به ي قێزينين اؤنونه ايله تسينله ر. <br />اوْنلار بير يئدييينده، سن ايکي يئگيل! <br />سني کافيرله ر بيلمه سينله ر، دۇيماسينلار؛ <br />تا کيم، ساسي دينلي كافيرين دؤشه يينه وارماياسين، <br />ساغراغين.ي سۆرمه يه سين، <br />آتام قازان.ين ناموسونو سێماياسين، ساخين!" <br /><br />دئدي. <br /><br />اوْغلان بؤيله دئگه ج بۇلدور بۇلدور گؤزونون ياشي ره وان اوْلدو. بوْيو اۇزون، بئلي اينجه بۇرلا خاتين بوْينويلا قۇلاغين.ي آلدي دئشدي؛ گۆز آلماسي كيمي آل ياناغين.ي دارتدي، يێرتدي؛ قارغي كيمي قارا ساچيني يوْلدو؛ "اوْغول، اوْغول!" دئييبه ن زاريليق قێلدي، آغلادي. <br /><br />اۇروز آييدير: <br /><br />قادين آنا! <br />قارشيم.ي آليب، نه بؤيورورسون؟ <br />نه بوْزلارسين، نه آغلارسين؟ <br />باغريملا اۆره ييم.ي نه داغلارسين؟ <br />گئچميش منيم گۆنومو نه آنديريرسين؟ <br /><br />هئي، آنا! <br />عره بي آتلار اوْلان يئرده <br />بير قۇلونو اوْلماز مێ اوْلور؟ <br />قێزيل ده وه له ر اوْلان يئرده <br />بير كؤشه يي اوْلماز مێ اوْلور؟ <br />آغجا قوْيونلار اوْلان يئرده <br />بير قۇزوجاغي اوْلماز مێ اوْلور؟ <br />سن ساغ اوْل، قادين آنا، بابام ساغ اوْلسون، <br />بير منيم كيمي اوْغول بۇلونماز مێ اوْلور؟<br /><br />دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج آناسينين قراري قالمادي؛ يۆرويو وئردي، قێرخ اينجه بئللي قێزين ايچينه گيردي. کافيرله ر اۇروز`و آليب، قناره ديبينه گتيرديله ر. <br /><br />اۇروز آييدير: <br /><br />"مره کافير، آمان! <br />تانري`نين بيرلييينه يوْخدور گۇمان! <br />قوْيون مني بۇ آغاجلا سؤيله شه ييم" <br /><br />دئدي. <br /><br />چاغيريب آغاجا سوْيلاميش. گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. <br /><br />[+آييدير:] <br /><br />"آغاج، آغاج!! دييه ر ايسه م سنه، اريله نمه آغاج! <br />مککه ايله مدينه`نين قاپيسي آغاج! <br />مۇسا کليم`ين عصاسي آغاج! <br />بؤيوک بؤيوک سۇلارين کؤپروسو آغاج! <br />قارا قارا دنيزله رين گميسي آغاج! <br />شاه-ي مردان علي`نين دۆلدول`ونون يه هه ري آغاج! <br />ذۆلفيقار`ين قێنييلا قبضه سي آغاج! <br />شاه حسه ن ايله حوسئين`ين بئشييي آغاج! <br />اگه ر اردير، اگه ر آوراتدير، قوْرخوسو آغاج! <br />باشين آلا باخار اوْلسام، باشسيز آغاج! <br />ديبين آلا باخار اوْلسام، ديبسيز آغاج! <br />مني سنه آسارلار، گؤتورمه گيل آغاج! <br />گؤتوره جه ک اوْلورسان، ايگيتليييم سني تۇتسون، آغاج! <br />بيزيم ائلده گره ك ايدين، آغاج! <br />قارا هيندو قۇللاريما بۇيورايديم، <br />سني پارا پارا دوْغرايالار ايدي، آغاج! <br /><br />[+دئدي.]<br /><br />اوْندان آييتدي: <br /> <br />طه وله طه وله باغلاناندا، آتيما يازيق! <br />قارداش دييه ساخلاياندا، يوْلداشيما يازيق! <br />يۇمروغومدا تالبيناندا، شاهين قۇشوما يازيق! <br />يئته ر ايله تۇتاندا، تازيما يازيق! <br />به يلييه دوْيمادين، اؤزومه يازيق! <br />ايگيتلييينه اۇسانمادين، جانيما يازيق!<br /><br />دئدي. يۇمرو يۇمرو آغلادي، يانيق جييه رجيييني داغلادي. <br /> <br />بۇ محه لده، سۇلطانيم، سالور قازان ايله ن قاراجيق چوْبان چاپار يئتدي. چوْبانين اۆچ ياشار دانا دريسينده ن ساپانينين آياسي ايدي؛ اۆچ گئچي تۆيونده ن ساپانينين قوْللاري ايدي. بير گئچي تۆيونده ن چاتلاقيجي ايدي. هر آتاندا اوْن ايکي باتمان داش آتار ايدي. آتديغي داش يئره دۆشمه زدي. يئره دخي دۆشسه، توْز كيمي ساورولوردو، اوْجاق كيمي اوْبرولوردو. اۆچ ايله ده ك داشي.نين دۆشدويو يئرين اوْتو بيتمه زدي. سميز قوْيون، آريق توْخلو باييردا قالسا، قۇرت گليب يئمه زدي ساپانين.ين قوْرخوسوندان. ائيله اوْلسا، سۇلطانيم، قاراجيق چوْبان ساپان چاتلاتدي. دۆنيا عاله م كافيرين گؤزونه قارانقو اوْلدو. <br /><br />قازان آييدير: "قاراجيق چوْبان، آنامي کافيرده ن ديله يه ييم، آت آياغي آلتيندا قالماسين" دئدي. آت.ين آياغي کۆلوک، اوْزان.ين ديلي چئويک اوْلور. قازان کافيره چاغيريب سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. <br /><br />آييدير: <br /><br />مره شؤكلو مليک! <br />دۆنلويو آلتين بان ائوله ريمي گتيريب دۇرورسون، <br />سنه کؤلگه اولسون! <br />آغير خزينه م.ي، بوْل آقچام.ي گتيريب دۇرورسون، <br />سنه خرجليك اوْلسون! <br />قێرخ اينجه بئللي قێزلا بۇرلا خاتين`ي گتيريب دۇرورسون، <br />سنه اسير اوْلسون! <br />قێرخ ايگيت ايله ن اوْغلوم اۇروز`و گتيريب دۇرورسون، <br />قۇلون اوْلسون! <br />طه وله طه وله شاهباز آتلاريم.ي گتيريب دۇرورسون، <br />سنه مينيت اوْلسون! <br />قاتار قاتار ده وه له ريم.ي گتيريب دۇرورسون، <br />سنه يۆكله ت اوْلسون! <br />قاريجيق آنامي گتيريب دۇرورسون، <br />مره کافير، آنامي وئرگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين قاييداييم، <br />گئري دؤنه ييم، گئده ييم، <br />بللي بيلگيل! <br /><br />دئدي. <br /><br />کافير آيدير: <br /><br />مره قازان! <br />دۆنلويو آلتين بان ائويني گتيرميشيز، بيزيمدير! <br />قێرخ اينجه بئللي قێز ايله بوْيو اۇزون بۇرلا خاتين`ي گتيرميشيز، بيزيمدير! <br />قێرخ ايگيت ايله ن اوْغلون اۇروز`و گتيرميشيز، بيزيمدير! <br />طه وله طه وله شاهباز آتلارين.ي، قاتار قاتار ده وه له رين.ي گتيرميشيز، بيزيمدير. <br />قاريجيق آناني گتيرميشيز، بيزيمدير! <br />سنه وئرمه زيز، يايخان کئشيش.ين اوْغلونا وئريريز، <br />يايخان کئشيش.ين اوْغلوندان اوْغلو دوْغار، <br />بيز اوْنو سنه قێريم قوْياريز، <br /><br />دئديله ر. <br /><br />بؤيله دئگه ج قاراجيق چوْبان`ين آجيغي تۇتدو، دوْداقلاري تپسه ردي. <br /><br />چوْبان آييدير: <br /><br />مره ديني يوْخ، عاغيلسيز کافير! <br />اۇسو يوْخ، درنه کسيز کافير! <br />قارشي ياتان قارلي قارا داغلار <br />قاريييبدير، اوْتو بيتمه ز. <br />قانلي قانلي اێرماقلاري <br />قاريييبدير، سۇيو گلمه ز. <br />شاهباز شاهباز آتلار.ي <br />قاريييبدير، قۇلون وئرمه ز. <br />قێزيل قێزيل ده وه له ر.ي <br />قاريييبدير، کؤشه ک وئرمه ز. <br />مره کافير، قازان`ين آناسي <br />قاريييبدير، اوْغول وئرمه ز. <br />دؤلون.و آلماقدان صفان وارسا شؤكلو مليک! <br />قارا گؤزلو قێزين وارسا، <br />گتير قازان`ا وئر!<br />مره کافير، سنين قێزيندان اوْغلو دوْغسون، <br />سيز اوْنو قازان به ي`ه قێريم قوْياسيز<br /><br />دئدي. <br /> <br />بۇ محه لده قالين اوْغوز به يله ري يئتدي. خانيم گؤره ليم، کيمله ر يئتدي: قارادره آغزيندا [+قايير وئره ن]، قارا بوْغا دريسينده ن بئشييينين ياپيغي اوْلان، آجيغي تۇتاندا قارا داشي کۆل ائيله يه ن، بێغين.ي انسه سينده يئددي يئرده دۆيه ن، اره نله ر ائوره ني قازان به ي`ين قارداشي قاراگؤنه چاپار يئتدي، "چال قێليجين.ي، قارداش قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا، گؤره ليم [+خانيم]، کيمله ر يئتدي: دمير قاپي دروه ند`ينده کي دمير قاپييي تپيب آلان، آلتميش تۇتام آلا گؤنده رينين اۇجوندا ار بؤيورده ن قێيان سلجوک اوْغلو دلي دوْندار چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا، خانيم گؤره ليم، کيمله ر يئتدي: حميد ايله ن ماردين قالاسين.ي تپيب يێخان، دمير يايلي قێپچاق مليك`ه قان قۇسدوران، گليبه ني قازان`ين قێزين.ي ارليکله آلان، اوْغوز`ون آق ساققاللي قوْجالاري گؤره نده اوْل ايگيتي تحسينله يه ن، آل مخموزي شالوارلي، آتي بحري خوْتازلي قاراگؤنه اوْغلو قارا بۇداق چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا، گؤره ليم خانيم، کيمله ر يئتدي: دستورسوزجا باييندير خان`ين ياغيسين.ي باسان، آلتميش مين کافيره قان قۇسدوران، آغ بوْز آتينين ياليسي اۆزه رينده قار دۇردوران غفله ت قوْجا اوْغلو شير شمس الدين چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا گؤره ليم خانيم، کيمله ر يئتدي: پاراسار`ين بايبورت حيصاريندان پارلاييب اۇچان، آپ آلجا گرده يينه قارشي گله ن، يئددي قێزين اۇمودو، قالين اوْغوز.ون ايمره نجه سي، قازان به ي`ين ايناغي، بوْز آيقيرلي بئيره ك چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا، خانيم گؤره ليم، کيمله ر يئتدي: چايا باخسا چاليملي [١٠]، چال قاراقوش ارده ملي، قۇراما قۇر قۇشاقلي [١١]، قۇلاغي آلتين کۆپه لي، قالين اوْغوز به يله ريني بير بير آتيندان يێخيجي قازيليق قوْجا اوْغلو به ي يئگه نه ك چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا گؤره ليم خانيم، کيمله ر يئتدي: آلتميش اركه ج دريسينده ن کۆرک ائيله سه، توْپوقلاريني اؤرتمه يه ن؛ آلتي اؤيه ج دريسينده ن کۆلاه ائتسه، قۇلاقلاريني اؤرتمه يه ن؛ قوْلو، بۇدو خێزانجا، اۇزون بالديرلاري اينجه؛ قازان به ي`ين داييسي آت آغيزلي آروز قوْجا چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، به ييم قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا گؤره ليم [+خانيم]، کيمله ر يئتدي: واريبان پئيغه مبه ر`ين اۆزونو گؤره ن، گليبه ني اوْغوز`دا صاحابه سي اوْلان، آجيغي تۇتاندا بێغلاريندان قان چيخان، بێغي قانلي بۆگدوز امه ن چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />بۇنون آردينجا گؤره ليم [+خانيم]،کيمله ر يئتدي: کافيرله ري ايت.ي آردينا بێراخيب خوْرلايان، ائلده ن چێخيب آيقير گؤزله ر سۇيوندان آت اۆزدوره ن، اللي يئددي قالانين کيليدين.ي آلان، آغ مليک چئشمه قێزينا نيکاح ائده ن، صوْفو ساندال مليك`ه قان قۇسدوران، قێرخ جۆببه بۆرونوب اوْتوز يئددي قالا به ي`ينين محبوب قێزلاريني چاليب بير بير بوْينون.و قوْجان؛ اۇزونده، دوْداغيندا اؤپه ن ايله ك قوْجا اوْغلو آلپ اره ن چاپار يئتدي: "چال قێليجين.ي، آغام قازان، يئتديم!" دئدي. <br /><br />ساييلماقلا اوْغوز به يله ري تۆکه نسه اوْلماز. هپ يئتديله ر. آري سۇدان آبده ست آلديلار. آغ آلينلارين.ي يئره قوْيدولار. ايکي ركعه ت ناماز قێلديلار. آدي گؤرکلو محه ممه د`ه صالاوات گتيرديله ر. بي تکه للوف کافيره آت سالديلار، قێليج چالديلار. گۆمبور گۆمبور ناقارالار دؤيولدو. بۇرماسي آلتين تۇنج بوْرولار چاليندي. <br /><br />اوْل گۆن جييه رينده [+؟] اوْلان ار ايگيتله ر بليردي. [+اوْل گۆن جێلاسين به ي اره نله ر دؤنه دؤنه ساواشدي]. اوْل گۆن مۆخه ننه ثله ر ساپا يئر گؤزه تدي. اوْل گۆن بير قييامه ت ساواش اوْلدو، [+اوْل گۆن] باشلار کسيلدي توْپ كيمي، مئيدان دوْلو باش اوْلدو. <br /><br />شاهباز شاهباز آتلار يۆگوردو، نالي دۆشدو. آلا آلا [+اۇزون سۆر] گؤنده رله ر سۆسولدو، [+؟ي دۆشدو]. قارا پوْلات اۇز قێليجلار چاليندي، يالماني دۆشدو. اوچ يئله كلي، [+قارغي ديللي] قايين اوْخلار آتيلدي، دمره ني دۆشدو. قييامه تين بير گۆنو اوْل گۆن اوْلدو. به ي نؤکه رينده ن، نؤکه ر به ي`ينده ن آيريلدي. <br /><br />تاش اوْغوز به يله رييله دلي دوْندار ساغدان تپدي. جێلاسين ايگيتله رييله قاراگؤنه اوْغلو دلي بۇداق سوْلدان تپدي. ايچ اوْغوز به يله رييله قازان دۆپه تپدي، شؤكلو مليك`ه حه واله اوْلدو، شؤكلو مليک`ي بؤيوردوبه ني آتدان يئره سالدي، غافيلليجا قارا باشين.ي آليب کسدي، قاخشاديبان آلجا قانين.ي يئر اۇزونه تؤكدو. ساغ طره فده قارا تۆکه ن مليك`ه قێيان سلجوک اوْغلو دلي دوْندار قارشي گلدي. ساغ يانيني قێليجلادي، يئره سالدي. سوْل طره فده بوْغاجيق مليك`ه قاراگؤنه اوْغلو دلي بۇداق قارشي گلدي. آلتي پرلي گۆرز.و ايله تپه سينه قاتي تۇتا وۇردو. دۆنيا عاله م گؤزونه قارانقو اوْلدو. آت.ينين بوْينون.و قوْجاقلادي، يئره دۆشدو. قازان به ي`ين قارداشي كافيرين تۇغو ايله سانجاغيني قێليجلادي، يئره سالدي. <br /><br />دره له رده، تپه له رده کافيره قێرقين گيردي، لشينه قۇزقون اۆشدو. اوْن ايکي مين کافير قێليجدان گئچدي. بئش يوز اوْغوز ايگيتله ري شهيد اوْلدو. قاچانيني قازان به ي قوْومادي، آمان ديله يه نيني اؤلدورمه دي. قالين اوْغوز به يله ري دوْيوم اوْلدو. <br /><br />قازان به ي اوْردوسونو، اوْغلانيني، اۇشاغيني، خزينه سيني آلدي، گئري دؤندو. آلتين تاخت`يندا يينه ائويني ديکدي. قاراجيق چوْبان`ي ايمراخير ائيله دي. يئددي گۆن، يئددي گئجه يئمه ايچمه اوْلدو. قێرخ باش قۇل.و، قێرخ [+باش] قێرناق.ي اوْغلو اۇروز باشينا آزاد ائيله دي. جێلاسين قوْچ ايگيتله ره قالابا اؤلکه وئردي؛ شالوار، جۆببه، چۇخا وئردي. <br /><br />دده م قوْرقوت گليبه ني بوْي بوْيلادي، سوْي سوْيلادي. بۇ اوْغوزنامه ني دۆزدو قوْشدو. بؤيله دئدي: <br /><br />هاني دئديييم به ي اره نله ر؟ <br />دۆنيا منيم دييه نله ر؟ <br />[+اوْنلار دخي بۇ دۆنيايا گلدي، گئچدي]. <br />[+کاروان كيمي قوْندو، كؤچدو]. <br />اجه ل آلدي، يئر گيزله دي، <br />فاني دۆنيا کيمه قالدي؟ <br />گليملي، گئديملي دۆنيا <br />آخير.ي، سوْن.و، اۇج.و اؤلوملو دۆنيا! <br />[+العاقيبه ت، اۇزون ياشين] <br />[+اۇجو اؤلوم، آخيري آيريليق]. <br /><br />يوْم وئره يين، خانيم: <br /><br />قارلي قارا داغلارين يێخيلماسين! <br />کؤلگه ليجه قابا آغاجين کسيلمه سين! <br />قامين آخان گؤرکلو سۇيون قۇروماسين! <br />[+قاناتلارين.ين اۇجلاري قێريلماسين!] <br />چاپارکه ن آغ بوْز آتين بۆدره مه سين! <br />چاليشاندا قارا پوْلات اۇز قێليجين گديلمه سين! <br />دۆرتوشورکه ن آلا گؤنده رين اۇفانماسين! <br /><br />[+اوْل اؤيدويوم اۇجا تانري، دوْست اوْلوباني مده د ارسين!] <br />قايير تانري سني نامه رده مؤحتاج ائتمه سين! <br />[+ساغليق ايله ساغينجين.ي، دئوله تين.ي حاق آرتيرسين!]<br /><br />[+قارا اؤلوم گلدييينده گئچيت وئرسين!] <br />[+اوْغوللا قارينداش.ين.دان آييرماسين!] <br />[+حاق يانديران چێراغين يانا دۇرسون!]<br />آغ ساققاللي بابان.ين يئري اۇچماق اوْلسون! <br />آغ بيرچه كلي آنان.ين يئري بئهيشت اوْلسون! <br /><br />آخير سوْنو آري ايماندان آييرماسين! <br />"آمين!" دييه نله ر ديدار گؤرسون! <br />آغ آلنيندا بئش کله مه [١٢] دۇعا قێلديق، قبول اوْلسون! <br />آللاه وئره ن اۇمودون اۆزولمه سين! <br />يێغيشديرسين، دۆروشدورسون! <br />گۆناهينيزي آدي گؤرکلو محه ممه د مۇصطافا اۆزو سۇيونا باغيشلاسين! <br /><br />خانيم، هئي!.. <br /><br /><strong>قيسسا سؤزلوك:</strong><br /><br />آزقينAzqın : آزميش، ساپميش، يولونو ايتيرميش<br />آزناوورAznavur : سويلو، اصيلزادا، هئيبه تلي، بوينو يوغون، ياراماز<br />آغزينداAğzında : سينيريندا، سرحه ددينده، مرزينده، ياغي سينيريندا، باشلانقيجيندا، قيراغيندا، اوجوندا <br />آقچاAqça : پول، پارا، گوموش پول<br />آلاAla : طره فه، دوغرو، ساري (آلا داغ`ا آلا= آلا داغا ساري)<br />آلتين تاختAltın taxt : گؤيچه ماحالينين گه وه ر بؤلگه سينده داغ آدي<br />آلجاAlca : آل بوياقلي، قيرميزي بويالي<br />آميت سويوAmıt suyu : بير ايرماق و جؤلگه سينين آدي (اورتا آسيادا آمودريا؟)<br />آنديرماقAndırmaq : آنيمساتماق، خاطيرلاتماق، ياد ائتديرمه ك<br />آياAya : ساپانين داش قويولان يئري، دريده ن اولان بؤلومو، آووج، آووج ايچي، الين ايچي<br />اركه جƏrkәc : تكه، آختا ائديلمه ميش اركه ك گئچي<br />اريله نمهƏrilәnmә : قايقيلانما، اوزولمه، يئرينمه<br />انسهƏnsә : بويونون آرخاسي<br />اورقانUrqan : قالين ايپ، كندير، هؤركه ن، چاتي، ايلخي حئيوانلارينين قارين آلتي باغي<br />اوسومUsum : عاغليم<br />اوشدوÜşdü : توپلاندي، ييغيشدي<br />اولورانداOlurunda : اوتوردوغو يئرده<br />اونومÜnüm : سسيم، هاييم<br />اؤيه جÖyәc : ايكي ياشينا گيرميش قويون، آختا ائديلميش اوچ ياشلي اركه ك قويون، قوچ<br />ايلاقيرديIlaqırdı : بوش سؤز، چره ند، هرزه مرزه، جفه نگ، ايلگيسيز لاف<br />ايلقاديIlqadı : ايلقار ائتدي<br />ايلقارIlqar : آتلا آنسيزين و گؤزله نيلمه ده ن سالديرماق، گيزليجه آتلارلا آخين و باسقين ائتمه ك. (ايلكين بيچيمي: آلقار. آل =اؤن، قاباق كؤكه نينده ن)، دؤرت نالا چاپماق<br />ايله تمه كİlәtmәk : اولاشديرماق، يئتيرمه ك، سونماق، چاتديرماق، آپارماق<br />ايمراخيرİmraxır : آخيرچي باشي، طه وله چي باشي، فارسجاسي مهتر<br />ايمره نجهİmrәncә : ايمره نيله ن، آرزي ائديله ن، غبطه ائديله ن، ايسته نيله ن، سئويله ن<br />ايناقİnaq : ناييب، حؤكمدارين موشاويري، دوست، تانيش، يولداش، ياخين، صاديق، آرخاداش، محره م، نديم، موصاحيب<br />ائوره نEvrәn : اژده رها<br />باتمانBatman : آغيرليق اؤلچوسو، چكي بيريمي<br />باغير باسماقBağır basmaq : اليني گؤيسونه قوياراق باش اه ييب اسه نليك (سلام) وئرمه ك<br />باييرBayır : چؤل، يازي<br />بللي بيلگيلBәlli bilgil : كسين اولاراق بيل!، ياخيشيجا-ايييجه بيل!، آرخايين اول!<br />بوچوغونداBuçuğunda : ياريسيندا<br />بورلاBurla : قادين آدي، آنلامي اوزوم سالخيمي<br />بورماBurma : ناخيش<br />بوروBoru : ساواش كوي چالقيسي (موسيقي آله تي)، شئيپور <br />بوْزلاماقBozlamaq : آغي سؤيله مه ك، باغيرا باغيرا و يانيقلي آغلاماق، فرياد ائتمه ك، ده وه كيمي باغيريشماق<br />بولدور بولدورBuldur buldur : ايري گؤز ياشي داملاسي<br />بونالديBunaldı : سيخينتييا دوشدو، سيخيلدي، داريخدي<br />بؤيورتمه كBöyürtmәk : باغيرا باغيرا آغلاتماق، يوغون سسله مله تمه ك، اؤكوز، قارامال و ده وه كيمي سسله نمه<br />بي تكه للوفBitәkәllüf : تشريفات و تاعاروفسوز، دورمادان، درحال، آنيندا<br />بئزهBezә : يوخسول، گه وره ك، كيمسه سيز، آريق، يازيق، ال آياقسيز، ميسكين، ضعيف. بئزمه ك فئعلينده ن. بئزمان كلمه سي ايله كؤكده شدير (بئزمان= سيسقا، چوخ آريق اولان كيمسه، شيشمانين قارشيتي)<br />بيله كBilәk –بيلوكBilük : اوخلوق، ساداق، اوخ قابي<br />پاراسارParasar : شخص آديدير<br />پارلاماقParlamaq : فيرلاماق، سيچراماق، اوچماق<br />پوتاPuta : ايگيتله رين اوخ آتديقيلاري يئر، آماج، نيشان، نيشانگاه<br />پوساريقPusarıq : دومان، چن (بوس-پوس: دومان، چن، قارانليق)، توتقون هاوا<br />تاشTaş : ديش، ديشداكي <br />تالپينماقTalpınmaq : چيرپينماق، چابالاماق، ييرقالانماق، تيتره مه ك، قانات چالماق، ترپه نمه ك، يئلله نمه ك، اسمه ك<br />تپسه رمه كTәpsәrmәk : قابارماق، اوچوقلاماق، بوزولمه ك<br />تپه لTәpәl : قاشقا، آلنينين توكله ري و يا كاكيلي آغ اولان<br />توتامTutam : دؤرت بارماق اوزونلوغوندا اولان اؤلچو بيريمي (٩-٨ سانتيمئتر)، بير سيخما<br />توخلوToxlu : قوزو، قويون بالاسي، بير ياشيندا قوزو<br />توشTuş : اوز اوزه، قارشي قارشييا، تاي، دنك، تن، ائش<br />توغTuğ : باشينا خاقانين باغلي اولدوغو بويون اونقونو و سيغير قويروغو آسيلان بير چئشيت اسكي تورك بايراغي <br />توغولقاToğulqa : دؤيوش سيراسيندا ساواشچيلارين باشلارينا تاخديقلاري دمير بؤرك، دبيلقه<br />تولوTulu : بير چئشيت قوش آدي<br />تومارTomar : قامچي، قيرماچ<br />تويونده نTüyündәn : توكونده ن<br />چاپماقÇapmaq : يئيين بير بيچيمده (آت) قوشدورماق، آخين ائتمه ك و سورعه تله قاچماق<br />چاتلاقيجÇatlaqıc : ساپانين قولونون اوج بؤلومونه شاققيلتي قوپارماق اوچون توخونموش ساچاق. ياريق، چاتلاق<br />چارپماقÇarpmaq : بير شئيه يئيينجه ده يمه ك، سورعه تله بير يئره وورماق<br />چاغنامÇağnam : چاغلاياراق<br />چال قاراقوشÇal qaraquş : آوجي قارتال، آليجي دوغان<br />چاليمليÇalımlı : گؤسته ريشلي، گؤرونوشلو، قوروملو، باشقاسيني ائتگيله مه ك آماجي ايله اؤزونو توتاراق ياپيلان داورانيش<br />چاياÇaya : دؤنه ره ك، يئيين، چئويك، موته حه رريك، و يا چايماق فئعلينده ن اولاراق، قاشلاريني چاتيب باخاراق، قوشقو ايله باخاراق <br />چوخاÇuxa : چوبان پالتارلاريندان قالين و بؤيوك بير آرخاليق<br />چؤوگه نÇövgәn : باشي اه يري ميزراق، بير چئشيت چوماق<br />چيرپماقÇırpmaq : يئيين و كسيك كسيك سيلكه له مه ك، ايكي شئيي بير بيرينه چارپماق، سولو يئمه كله ري قاشيقلا يئيينجه قاريشديرماق<br />حاييفHayıf : يئرسيز ضره ر، ظولم ائتمه، اؤج<br />حميدHәmid : ديياربه كير شهه ر قالاسي<br />حه واله Hәvâlә : يؤنه لمه، مئيل ائتمه، قويولما<br />خوتازXotaz : قاتما و پارچادان توخونموش، آتين بوينونا تاخيلان پوسگول، سورقوچ <br />خورلايانXorlayan : آشاغيلايان، آلچالتان<br />خيرسيزXırsız : اوغرو، فيريلداقچي، قولدور<br />خيزانجاXızanca : ائرمه نيجه بير كلمه (اصلي هئجان)<br />داريميشDarımış : تالان ائتميش، ياغمالاميش، ائليك اولموش (تسه للوط تاپميش)<br />داغارجيقDağarcıq : كيچيك داغار، دريده ن تيكيلميش اوفاق بير قاب<br />دالارDalar : قودورموش ايتين ديشله مه سي، ديش ايله قاپار، ايسيراراق دليب قوپارار، ياغمالار، تالار<br />درنه كسيزDәrnәksiz : عاغليني باشينا توپلامايان، پرت اولان كيمسه<br />دره بيلمه نDәrәbilmәn : توپلايابيلمه م<br />دمره نDәmrәn : اوخون دمير اوجلوغو<br />دوپهDüpә : مركه زه، اورتايا، ديبه، كؤكه<br />دوروDoru : قيزيل قونور (قهوه) بوياسي، بو بويادا اولان آت <br />دوزمه كDüzmәk : تنظيم ائتمه ك، نظمه سالماق، قوشماق، بير ائحتيياجي قارشيلاماق، بير گؤره وي يئرينه گتيرمه ك آماجييلا بير چوخ شئيي، بيربيرينه اويدوراراق و بير بيريني بوتونله يه جه ك بيچيمده بير آرايا گتيرمه ك<br />دوشوموDüşümü : رؤويامي<br />دوغانDoğan : قيزيل قوش، تارلان، آو قوشو، كيچيك ييرتيجي آو قوشو<br />دولاماDolama : بير نسنه نين چئوره سينه سارينان سارقي، بله ك، دولاق<br />دويه نDüyәn : دويون ووران، دويونله يه ن، باغلايان<br />دويومDoyum : غنيمه ت، بوللوق، ياغيدان آلينان مال، باي اولما، باييما<br />ديزمه كDizmәk : يان يانا، اوست اوسته و يا آرد آردا سيرالاماق<br />ساپا يئرSapa yer : اوزاق، ايراق، قيراق و قويتو يئر<br />ساپانSapan : اسكي ساواش آراجلاريندان (فارسجاسي فلاخن)<br />ساداغينداSadağında : اوخ قابيندا، اوخ چانتاسيندا <br />ساسيSası : اييره نج، فاسيد، چوروموش، چوروك، ساسيميش<br />ساغراقSağraq : ساغيراق، بارداق، قده ح، پييالا، جام، كاسا، باده<br />سانجاقSancaq : بير چئشيت بايراق<br />سرميردي Sәrmirdi: يوخودان بيرده ن بيره سيچلاياراق اوياندي، بلينله دي، ساييقلاياراق اوياندي، ديسكينه ره ك قالخدي، ديك داشلاندي<br />سميزSәmiz : كؤك، شيشمان<br />سورSür : (سور جيدا، سور گؤنده ر....)، سوروب گئچه ن، دليب گئچه ن، باتان، سانجيلان<br />سوسولدوSüsüldü : باتيريلدي، دورتولدو، ساپلاندي، سانجيلدي، سوخولدو<br />سيغلاديSığladı : آغلادي، ييغلادي، سيزلادي<br />سيغينSığın : وحشي سيغير، داغ گئچيسي، بؤيوك گئييك، آلا بولا جئيران<br />شاخيرȘaxır : اؤتور، چيغليق آتير (شاخيماق: اؤتمه ك، چيغليق آتماق، ايلديريم شاخماسي) <br />شاماتاȘamata : گورولتو، پاتيرتي، يايقارا، هورمه سسي<br />شنȘәn : گوله گوله، سئوينجلي، نئشه لي<br />شؤكȘök : آغيرباشليليق، متانه ت، ووقار. (شؤكلوȘöklü : آغير باشلي، متين، ووقارلي)<br />فيسيل فيسيلFısıl fısıl : پيچيلتي ايله<br />قاباQaba : يوكسه ك، اوجا، هوندور<br />قابلاريمQablarım : قوهوملاريم، قودام (خويشاوندان)، عاييله م، ياسونوم. <br />قاخالارQaxalar : قيزالار، غضه بله نه له ر، وورالار، دؤيه له ر، چارپالار<br />قاخشاتماقQaxşatmaq : پارچالاماق، آرالاماق، يارماق، بوداماق<br />قاخينجQaxınc : دانلاق، قيناما، توخونج<br />قاراجيقQaracıq : داغ آدي (اصله ن اورتاآسيادا)، قاراجيق چوبانين اؤته كي آدي<br />قارماQarma : قاريشيق <br />قاريQarı : ياشلي، ياشلي قادين<br />قارينداشQarındaş : باجي و قارداش<br />قاشقاQaşqa : تپه ل، آلنينين توكله ري و يا كاكيلي آغ<br />قافتانQaftan : چوخو ايپه كده ن ياپيلان بير چئشيت اوزون، سوسلو اوست پالتاري<br />قالاباQalaba : دولو، دولقون، قالين، چوخ، سيخ <br />قالانيسينQalanısın : قالانيني<br />قالميشQalmış : عاجيز، ضعيفله ميش، دوشگون، يورقون، گوجده ن دوشموش، اومارسيز (چاراسيز)<br />قامچيQamçı : شاللاق، قيرماج<br />قاناتQanat : چاديرين اوستونه اؤرتوله ن و گنه لده آلتي بؤلومده ن اولوشان كئچه قوماش، خره گه اؤرتويونون اته يي (اؤرتويون بؤلومله رينين باغينين قوپماسي= قاناتلارينين اوجلارينين قيريلماسي)<br />قاوراماقQavramaq : قارماقلاماق، توتماق، ياپيشماق، ياخالاماق، قوجاقلاماق<br />قايينQayın : بير چئشيت آغاج<br />قنارهQәnârә : حئيوان آسيلان قارماق<br />قوجانQucan : قوجاقلايان، ساردي، باغرينا باسدي<br />قودوزQuduz : قودورموش حئيوان<br />قور Qur: ايلكين آنلامي قارين، داها سونرالار بئل باغي، قارينا سارينان قوماش و ساريق (كمر، كمربند)<br />قوراماQurama : آرتيق اولان قوماش، تخته و ... پارچالاري، بو پارچالاردان ياپيلان نسنه له ر<br />قورومسوQurumsu : بئزين يانماسيندان الده ائديله ن هيسلي كول (قوروم+-سو: قوروما بنزه ر)، توك، يون و قزيل كولو<br />قوشاقQuşaq – قورشاقQurşaq : بئل ساريغي، كمه ر، بئل باغي، چاديرين چئوره سينه سارينان يون قوماش (قورشاماقQurşamaq : بئله قورشاق باغلاماق)<br />قولانQulan : وحشي آت، وحشي ائششه ك<br />قومQom : دري ايله اؤرتولموش بير چيشيت چادير، آلاچيق. بؤيوك اولمايان ساده قوناق ائوي، يئمه ك ائوي، بير كيمسه يه عاييد كيچيك يئرله شيم يئري؛ يايلاق ائوي، تارلا، آغاييل (سون ايكي آنلامدا ائرمه نيجه دير). <br />قوماQoma : كؤچه ريله رين چوبوقلا هؤرولوب اوستو كئچه ايله اؤرتولموش آلاچيغي، باريناق، سيغيناق، گيزله نمه لي و دالداناجاق يئر<br />قونورQonur : قهوه رنگلي<br />قيرناقQırnaq : قوللوقچو قادين، كنيز<br />قيريمQırım : دؤيوشله رده قارشيلاشان رقيب، حريف<br />قيناليQınalı : خينالي، حنالي<br />قيييسينQıyısın : قيراغيني، كناريني، ساحيليني، حاشيه سيني<br />كپه نه كKәpәnәk : ياپينجي، چوبانلارين قيشدا گييديكله ري دؤيمه يونده ن كئچه، كئچه ده ن ياپيلان قولسوز چوبان پالتاري<br />كله مهKәlәmә : قورونماق اوچون اوخونان قورآن`ين قوتسال سؤزله ري (كله مه ك فئعلينده ن)<br />كوپهKüpә : سيرغا<br />كوركKürk : دري، توكلو دري، پالتار ياپيلان بير سيرا حئيوانلارين دريسي<br />كؤشه ييKöşәyi : ده وه ياوروسو، ده وه نين بالاسي<br />كيشنه شديره نKişnәşdirәn : آتين سسله نمه سي (شيهه)<br />گؤنهGönә : گؤن دريلي<br />گؤيسوGöysü : كؤكسو، سينه سي، دؤشو<br />ماهميزMahmız : آتي اؤكجه له يه نده چكمه نين دابانينا تاخيلان شيش ديشلي كيچيجيك دمير تكه رله ك<br />مخموزي: اينجه ايپه ك قوماش، مخمه ل قوماش (؟)<br />مرهMәrә -برهBәrә : بيرينين گؤزله رينه باخاراق و يا ايلگيسيني چكمه ك اوچون سؤيله نه ن نيدا؛ ائي، هئي، به، واي، اده، گده <br />هانقيHanqı : هانسي، هانكيسي<br />ياب يابYab yab : ياواش ياواش، سسيزجه، اوغرون اوغرون<br />ياپيقYapıq : اؤرتو، دوواق، يه هه ر ياسديغي، آت بئلله مه سي، آتين سيرتينا وورولان چول<br />ياغمورYağmur : سو ياغيشي، ياغين<br />يالاقYalaq : كؤپه يين يئمه ك قابي، سينيق قاب<br />يالمانYalman : قيليج، پيچاق، سونگو كيمي كسيجي و دليجي نسنه له رين اوجو و يا آغزي<br />ياماجYamac : قارشي، اوز اوزه<br />يدمه كYәdmәk : بير شئي و يا شئيله ري باغلاياراق آرديندان چكيب گؤتورمه ك، گره يينده قوللانماق اوچون بير شئيي الده بولوندورماق و آييرماق، يده يه آلماق، يده كده گؤتورمه ك<br />يورتYurt : (بورادا) اؤره ن، خارابا، ويرانه، اسكي بينا قاليقلاري (آغ بان ائويم.ين ديکيله نده يوردو قالميش= آغ بان ائويمين ديكيلدييي يئرده، ويرانه سي قالميشدير)<br />يوندوYundu : ييخانتي، بولاشيق سويو، يويونتو<br />يئتمه كYetmәk : اولقونلاشماق، بؤيومه ك، اولالماق و بللي بير قونوم، يئر، آماج، اؤلچويه ارمه ك، يئتيشمه ك و اولاشماق<br />يئله كYelәk : اوخا تاخيلان قوش قانادي، لل.ه ك، قوش توكو<br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-727130466843493117?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-6429252414875097152009-04-11T11:18:00.000-07:002009-04-14T11:26:56.212-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: center"><br /><strong>بيرينجي بوي: <br /><br />ديرسه خان اوغلو بوغاج خان بويو<br /><br />Birinci Boy:<br /><br />Dirsә Xan Oğlu Boğac Xan Boyu<br /><br />مئهران باهارلي<br />Mehran Baharlı<br /><br />اودگون، قيرآچان آيي، سيغير ايلي<br />Odgün, Qıraçan Ayı, Sığır İli<br />چهارشنبه، ٨ آپريل- ٢٠٠٩</strong><br /><p style="text-align: justify"><br />دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزونو اوخوماق اوچون بورايا تيخلايين:<br /><br /><strong><a href="http://sozumuz.blogspot.com/2009/03/blog-post_19.html">دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزو</a></strong><br /><p style="text-align: justify"><br /><br /><strong>تارتيشمالي بير نئچه دئگي (كلمه) و بيزيم اؤنه ري-چؤزومله مه له ريميز</strong><br /><br />آشاغيدا دده قورقوت كيتابيندان بيرينجي بوي (ديرسه خان اوغلو بوغاج خان`ين بويو) سؤزوموز يازيمي اساسيندا وئريلميشدير. متنه گئچمه ده ن اؤنجه، بير نئچه تارتيشمالي دئگي ايله ايلگيلي آچيقلامالار ياپيلميشدير.<br /><br /><strong>[١]-ديكديرمه كDikdirmәk ، تيكديرمه ك Tikdirmәk: </strong>بيزيم متنده، ايكي "ديكديرمه ك" و "تيكديرمه ك" فئعللري آراسيندا، كؤكده ش اولسالار دا- ان آزيندان آنلاملاري باخيميندان- آيريم ياپيلميشدير. بير ياپيني قاييرماق، اوجالتماق و قوردورماق آنلاملاري اولان "ديكديرمه ك" فئعلي،"ديك" كؤكه نينده ن تؤره ديله ن "ديكه لتمه ك" (فارسجاسي "برافراشتن") فئعلينه ياخينلاشماقدادير. "تيكديرمه ك" فئعلينين ايلكين آنلامي ايسه، سانجيب دئشديرمه ك، باتيريب دلمه ك`دير. (فارسجاسي "دوزاندن").<br /><br /><strong>[٢]-اوداOda –اوتاقOtaq :</strong> چوخ واخت عئيني اولدوقلاري سانيلان "اوتاق" و "اودا" كلمه له رينين هم كؤكه نله ري و هم آنلاملاري بيربيرينده ن فرقليدير. "اوتاق" كلمه سي بؤيوك و سوسلو، بزه ديلميش چادير دئمه كدير. "اودا" ايسه ائو، اوتاق و باشقا ياپيلارين اوتورما، ياتما و چاليشما اوچون قوللانيلان بؤلمه سي آنلاملاريندادير. دده قورقورت كيتابيندا دا بو قاورام چالاري آييرت ائديلميشدير: اؤرنه يين بو ايكي جومله ده: "سنين ده ايچينده اودان وارسا ...." و "بير يئره آغ اوتاق، بير يئره قيزيل اوتاق، بير يئره قارا اوتاق قوردورموشدو". چاغداش آزه ربايجان توركجه سينده "اوتاق" كلمه سي، يانليشليقلا "اودا" كلمه سي يئرينه ايشله ديلير.<br /><br /><strong>[٣]-بوزاجBozac : </strong>بير سيرا دده قورقورت كيتابي يايينلاريندا "بوزاج تورقاي" تركيبينده كي "بوزاج" كلمه سي، بوز (خاكستري) و بوزا چالان بويا اولاراق آنلاملانديريلميشدير. ف. زئينالوف-ص. عليزاده نشرينده ايسه "بوزاج"، "بوز" رنگينده اولان "آج" تورقاي شكلينده معني ائديلميشدير. اويسا بورادا "بوزاج" تك بير كلمه دير. اسكي توركجه ده بوز`ون آنلاملاريندان بيري "ديشي"دير. "بوزچين" (قاراجا گئييين ديشيسي) آدي دا بو آنلاملا ايلگيليدير. "بوز" و اوندان تؤره نه ن "بوزاج" ايله "بوزجا" كلمه له ري، اؤزه لليكله ديشي قوشلار اوچون ايشله ديله ن اؤن آدلاردانديرلار (صيفه ت). چاغداش تورك ديلله رينده "بوز" (ديشي قيرقاوول)، "بوزجا" (ديشي توراج)، "پوس" (ديشي قوش)، .... آدلاريندا دا ديشي قوش آنلامي ساخليدير. دولاييسييلا "بوزاج تورقاي"، "ديشي تورقاي" دئمه كدير.<br /><br /><strong> [٤]-قاوونوم، ويره ييم، ده وه له ييمQavunum, Virәyim, Dәvәlәyim :</strong> ال يازما متينده "قآوُونم ويره كم دَوَلَكَم" بيچيمينده بير جومله واردير. بو اوچ كلمه ني فرقلي شكليده اوخويانلار اولموشدور. او جومله ده ن: بيرينجي كلمه ني"قادينيمQadınım "، "قاوونومQavunum " (قاوون)؛ ايكينجي كلمه ني "ديره ييمDirәyim "، "زيره ييمZirәyim "، "ويره ييمVirәyim " (ويره ك Virәk، بير چئشيت قاوون)، "وئره ييمVerәyim " (وئره ك، دوغورقان)؛ و اوچونجو كلمه ني "دووه له ييمDüvәlәyim "، "ده وه له ييمDәvәlәyim " (ده وله كDәvәlәk ، دووه له كDüvәlәk : قاوون، چيي قاوون، كله ك)، "دؤله ييمDölәyim " (دؤله ك: ١-تمكينلي، كؤنلو ساكين، ٢-دوغورقان)، "دؤلويومDölüyüm ". بيز ال يازمانين اولدوقجا دقيق و اوخوناقلي اولان يازيمينا اوياراق "قاوونوم، ويره ييم، ده وه له ييم" بيچيميني- هر اوچ كلمه قاوون آنلاميندا- يئيله ييريك. بورادا ديرسه خان اؤز ائشيني، اؤنجه كي سطيرله رده "سلوي"، "بادام"، ("سارماش"؟) و "آلما" كيمي بيتگي و يئميشله ره بنزه تديكده ن سونرا، "قاوون"ا بنزه دير. بو عيباره "قادينيم، وئره ييم، دؤله ييم" بيچيمينده اوخوندوغو دوروموندا ايسه، "وئره ك" كلمه سي "وئريملي، دوغورقان" (عئيني آنلامدا اولان "بيته ك" كلمه سي كيمي) و "دؤله ك" كلمه سي (دؤل+ه ك) "دوغورقان، چوخ اورون وئره ن" آنلاميندا ("دؤل" كؤكونده ن) اولماليدير.<br /><br /><strong>[٥]-اه يه گولوƏyәgülü :</strong> ف. زئينالوف-ص. عليزاده نشرينده، بو كلمه "يييه سي اولان" دييه آنلاملانديريلميشدير. اويسا -"اه ي.+-ه گو" بيچيمينده تقطيع ائديله ن "اه يه گو" كلمه سي (بوزاغي = بوز. + -اغي كيمي)، قابيرقالي آنلاميندادير. بو كلمه نين كؤكو، "اه ي." فئعليدير. "اه يهƏyә " كلمه سي ده (توركييه توركجه سينده "İğe") عئيني فئعلده ن ياپيلميش (اه ي.+-ه) و حئيوان ايله اينسانين كوره ك بؤلگه سي و قابيرقا سومويو دئمه كدير. "اه يه گو" و "اه يه" كلمه له ري، "اه يينƏyin "، "اه يمه كƏymәk "، "اه يمه"Əymә (طاق)، "اه ييكƏyik " (منحني) و "اه يريƏyri " (كج) كلمه له ري ايله كؤكده شدير. دولاييسييلا "اه يه گولو اولالير" عيباره سي، اؤزونده ن سونرا گله ن "قابيرقالي بؤيور"له ائش آنلامليدير.<br /><br /><strong>[٦]-چييين قوشلوÇiyin Qoşlu :</strong> اصيل متينده "چكن قوشلي" اولاراق يازيلان بير تركيب واردير. بو تركيبي "چييني قوشلو" اوخويوب، "اوموزلاري قوشا بنزه يه ن" بيچيمينده آنلاملانديرانلار اولموشدور (اؤرنه يين ص. عليزاده-ف. زئينالوف نشري). اويسا بو تركيبين دوزگون اوخونوشو "چييين قوشلو" اولوب و "قيزيل ناخيشلارلا بزه ديله ن آشيلانميش دري" آنلاميندادير. "چييينÇiyin " كلمه سي ايپه ك، قيزيل ناخيشلارلا بزه ديلميش پالتار دئمه كدير. "قوشلوQoşlu و يا "قوغوشلو" ايسه "قوشQoş " و يا "قوغوشQoğuş " كؤكونده ن اولوب آشيلانميش دري دئمه كدير ("گؤنGön " ايسه آشيلانماميش دري دئمه كدير). بو اوخونوش و آنلاملانديرمايا گؤره "چييين قوشلو جوببه، دون" عيباره سي، "ناخيشلارلا بزه ديله ن و آشيلانميش دريده ن ياپيلان جوببه و دون" دئمه كدير.<br /><br /><strong>[٧]-سوتون.و دانديSütünü Dandı :</strong> بو تركيبي "سوتون دارتدي"، "سوتون توتدو" و "ساچين دارتدي" دييه اوخويانلار اولموشدور. "دارتماق" فئعلي چكمه ك، اويوتمه ك آنلاملاريندا اولدوغوندان دولايي، "سوتونو دارتماق" آنلاملي بير تركيب دئييلدير. آغ بيرچه كلي قارينين "سوتونو توتماق" دا آنلامسيزدير. آنجاق اسكي توركجه ده "دارتماق" فئعلينين "ساچ"لا ايلگيلي قوللانيلديغي بيلينمه كده دير، اؤرنه يين "تارتيغ": باش ساچينين بير دسته سي. دولاييسي ايله بو تركيبين دوزگون اوخونوشو سايقيسيزجا بير داورانيش ساييلان "سوتونو داندي" و داها آز بير ائحتيماللا "ساچيني دارتدي" اولماليدير.<br /><br /><strong>[٨]-كه وره ليبKәvrәlib : </strong>"كه وره لمه كKәvrәlmәk -كؤوره لمه كKövrәlmәk فئعلي، وورولماق، داغيلماق، ضعيفله شمه ك، قيريلقان اولماق و پارچالارا بؤلونمه ك آنلاملاريندادير. بو فئعلين كؤكه ني، بوگون آزه ربايجان توركجه سينده "كؤوره مه كKövrәmәk " و توركييه توركجه سينده "گه وره مه ك Gevremek"ه دؤنوشموش اولان اسكي توركجه ده كي "كه وره مه ك kәvrәmәk" فئعليدير. "كؤوره ك"، "كؤوره كله شمه ك"، "كؤوره كله نمه ك"، "كؤوره لتمه ك" دئگيله ري ده عئيني كؤكده ن تؤره ديلميشدير. "كؤوره ك" kövrәk-"گه وره ك" gevrek كلمه سي، تئز داغيلان، تئز سينان، تئز وورولان؛ و مجازه ن ضعيف، تيتره ك، اينجه، يوموشاق، حزين، تئز ائتگيله نه ن و اوره يي يوخا آنلاملاريندادير. <br /><br /><strong>[٩]-قانليQanlı ، قالينQalın :</strong> اسكي توركجه ده آنلاملاري بير بيرينه ياخين اولان و دده قورقوت كيتابيندا دا بير بيري يئرينه ايشله ديله ن ايكي آيري "قانلي" و "قالين" كلمه له ري واردير. "قالينQalın " كلمه سي قالاباليق، گوجلو، ساييسيز چوخلوغو اولان، قايير، يئنيلمه ز، بوتؤو، بيرلييي اولان، وارلي و وارسيل آنلاملاريندادير. "قالين" داها چوخ شخص و ائل-اويماقلار حاققيندا ايشله ديله ن بير اؤن آددير (صيفه تدير)، اؤرنه يين "قالين اوغوز". اصلي قالينقQalıñ اولان بو كلمه، "قالماق" فئعلينده ندير و "قالابا" كلمه سي ايله كؤكده شدير (كؤچه به = كؤچ. + -ه به كيمي). "قانليQanlı " اؤن آدي ايسه، آشيب داشان، چاغلايان، چالخالانان، دالقالانان، لپه نه نه ن، جوشقون، دويوملو، گور و بول آنلاملاريندادير. بو كلمه داها چوخ سولار و سو ايله ايلگيلي اولان چاي، گؤل، دره، تپه، دنيز و .... كيمي كلمه و قاوراملارلا ايلگيلي ايشله ديلير. اؤرنه يين "قانلي گؤل"، "قانلي ده ييرمه ن". اصلي قانيقلي-قانيلي-قانلي اولان و "قانماق" فئعلينده ن تؤره ديله ن "قانلي"، "قالين" كلمه سينه بنزه دييينده ن دولايي شخص و ائل-اويماقلار اوچون ده ايشله ديلميشدير. آنجاق توركجه ده "قان" كلمه سيني چاغريشديرديغي اوچون داها چوخ اؤلوم و ساواشي چاغريشديران دوشمه ن و ياغيلار و هابئله اولومسوز يؤنله ري اولان نسنه و اولايلار حاققيندا قولانيلميشدير. اؤرنه يين "قانلي كافير ائلي"، "قانلي دنيز" (گميله ري باتيران دنيز).<br /><br /><strong>[١٠]-تومTum :</strong> بو كلمه دده قورقوت يايينلارينين چوخوندا "دوم" بيچيمينده و آري ايله تميز آنلاميندا وئريلير. بيزجه بو كلمه نين دوزگون يازيمي "توم" بيچيمينده اولوب و آنلامي دا ساكين و دينگيندير. بوگون ايشله تديييميز و دونوب قالماق آنلاميندا اولان "تومماق" فئعلي ده "توم" كؤكونده ن تؤره ديله ن بير فئعلدير. دولاييسي ايله بيز ساده له شديريلميش متينده، "دوم" يئرينه چاغداش تلففوظو اولان "توم" بيچيميني يئيله ديك. "توم" كلمه سينده ن ياپيلان بير نئچه يئنيدئگي (نئولوژيسم) واردير: فارسجا "پانتوميم" و "نمايش ايمائي" قارشيليغي اولان توركجه "تومپاجTumpaç " (–پاچpaç اويون سون اكيدير)؛ "توم اويناوTumoynav "، و "توم گؤسته ريسيTum göstərisi ". <br /><br /><strong>[١١]-يالقيزYalqız –يالنيزYalnız :</strong> بيزيم ساده له شديريلميش متينده دوبلئت اولان "يالقيز" و "يالنيز" كلمه له ري آراسيندا –كؤكده ش اولمالارينا قارشين- آيريم ياپيلميشدير. داها چوخ گرچه ك شخص و نسنه له ر حاققيندا ايشله ديله ن "يالقيزYalqız " كلمه سي "تك"، "تك باشينا" (فارسجا تنها، يكه) آنلاميندادير. اؤرنه يين "يالقيز اوغلان"، "يالقيز آغاج". داها چوخ سويوت و موجه رره د قاوراملار حاققيندا ايشله ديله ن "يالنيزYalnız " كلمه سي ايسه، "تكجه" (فارسجا صرفا و منحصرا) آنلاميندادير.<br /><br /><strong>[١٢]-اون ايكي اينجه سونوجويونOn iki incә sünücüyün :</strong> اؤزگون بتيكده (اصلي متينده)، بو تركيب "اون اكنجه سكوجكك" بيچيمينده يازيلميشدير. بوراداكي "سكوجك"، كيچيك سوموك و يا سوموكجوك آنلاميندا اولان "سونوجوك"دور. "اون اكنجه" ايسه "اون ايكي اينجه"نين سيخيشديريلميش بيچيميدير. بو بويدا "قيرخ اينجه" تركيبي ده سيخيشديريلاراق "قرقنجه" بيچيمينده يازيلميشدير. بورادا "اون ايكي اينجه سونوجوك"ده ن آماج، ساييسي اون ايكي اولان هونون (اينسانين) قابيرقا سوموكله ريدير. <br /><br /><strong>[١٣]-اوزون اولموشUzun olmuş :</strong> بير سيرا آراشديرماجيلار اؤزگون بتيكده آچيقجا "اوزون المش" بيچيمينده يازيلان بو تركيبده، "اوزون" كلمه سينين ناسيخ خطاسي اولدوغونو و دوغرو يازيليشين "اوزه نÜzәn "، "اؤزونÖzün " و يا "اؤره نÖrәn " اولماسي گره كديييني ساولاميشلاردير (ايدديعا ائتميشله ردير). بيزسه اولدوقجا اوخوناقلي يازيلان "اوزون" بيچيميني – آنلاملانديرماسيندا چتينليك چكسه ك بيله- قورودوق. آنلامي، ييخيق، داغيلميش، داغيلي، پيس دورومدا و خاراب اولان "اؤره ن" كلمه سي، جورومه ك آنلاملي توركجه "اؤرومه ك" فئعلينده ن ياپيلميشدير. "اؤره ن" كلمه سي ويران اولموش ياپي و خارابايا دؤنوشموش بينالار اوچون ايشله ديله ن بير اؤن آددير (صيفه ت). آنجاق توركجه ده "اينسان گؤوده سينين ويران و يا سوموكله رينين خارابا اولماسي" كيمي بير ايفاده طرزي يوخدور (توركجه "اؤره ن" ايله فارسجا "ويران" كلمه له ري آراسيندا وار اولان بيچيمسه ل و آنلامسال بنزه رلييه قارشين، بو ايكيسينين آراسيندا كؤكه نسه ل بير باغلانتي يوخدور).<br /><br /><p style="text-align: center"><br /><strong>بيرينجي بوي<br /><br />ديرسه خان اوْغلو بوْغاج خان.ين بوْيو`نو به يان ائده ر، خانيم هئي!</strong><br /><p style="text-align: justify"><br />بير گۆن قام خان اوْغلو خان باييندير يئرينده ن [+اؤرو] دۇرموشدو. شامي گۆنلويو.نو يئر اۆزونه ديکديرميشدي [١]. آلا سايواني گؤي اۆزونه آشانميشدي. مين يئرده ايپه ك قاليچاسي دؤشه نميشدي. خانلار خاني خان باييندير ايلده بير کره توْي ائديب، اوْغوز به يله رين.ي قوْنوقلاردي. گنه توْي ائديب آتدان آيقير، ده وه ده ن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديرميشدي. بير يئره آغ اوْتاق [٢]، بير يئره قێزيل اوْتاق، بير يئره قارا اوْتاق قۇردورموشدو. "کيمين کي اوْغلو، قێزي يوْخ، قارا اوْتاغا قوْندورون؛ قارا كئچه آلتينا دؤشه ن، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرين. يئر ايسه، يئسين؛ يئمه زسه، دۇرسون، گئتسين!" دئميشدي. "اوْغلو اوْلاني آغ اوْتاغا، قێزي اوْلاني قێزيل اوْتاغا قوْندورون!. اوْغلو، قێزي اوْلماياني آللاه تاعالا قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز؛ بللي بيلسين!" دئميش ايدي. <br /><br />اوْغوز به يله ري بيرين گليب، يێغيناق اوْلماغا باشلادي. مگه ر ديرسه خان دئرله ردي، بير به يين، اوْغلو قێزي يوْخ ايدي. سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش: <br /><br />سالقيم سالقيم دان يئلله ري اسدييينده، <br />ساققاللي بوْزاج [٣] تۇرقاي سايراديقدا، <br />ساققالي اۇزون تات اري بانلاديقدا، <br />بده وي آتلار اێسسيني گؤروب اوْغراديقدا <br />آغلي قارالي سئچيله ن چاغدا، <br />گؤيسو گؤزه ل قابا داغلارا گۆن ده يه نده، <br />[+قالين اوْغوز`ون گليني، قێزي بزه نه ن چاغدا]، <br />به ي ايگيتله ر، جێلاسينلار بيربيرينه قوْيولان چاغدا <br /><br />آلار صاباح ديرسه خان قالخيباني يئرينده ن اؤرو دۇروب، قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آليب، باييندير خان`ين صؤحبه تينه گلير ايدي. باييندير خان`ين ايگيتله ري ديرسه خان`ي قارشيلاديلار. گتيريب قارا اوْتاغا قوْندوردولار. قارا كئچه آلتينا دؤشه ديله ر. قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرديله ر. "باييندير خان`دان بۇيروق بؤيله دير، خانيم" دئديله ر. <br /><br />ديرسه خان آييدير: "باييندير خان منيم نه اکسيکليييم.ي گؤردو؟ قێليجيمدان مي گؤردو، سۆفره مده ن مي گؤردو؟". "منده ن آلچاق کيشيله ري آغ اوْتاغا، قێزيل اوْتاغا قوْندوردو؛ منيم سۇچوم نه اوْلدو کيم، قارا اوْتاغا قوْندوردو؟" دئدي. آييتديلار: "خانيم!، بۇگون باييندير خان`دان بۇيروق شؤيله دير کيم، اوْغلو، قێزي اوْلماياني تانري تاعالا قارقاييبدير". "بيز دخي قارقاريز دئميشدير" دئديله ر. ديرسه خان يئرينده ن اؤرو دۇردو. آييدير: "قالخيباني، ايگيتله ريم، يئرينيزده ن اؤرو دۇرون، بۇ قارا عاييب منه يا منده ندير، يا خاتينداندير"، دئدي. ديرسه خان ائوينه گلدي. چاغيريب خاتينينا سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. <br /><br />سوْيلاما. آييدير: <br /><br />"بري گلگيل!، باشيم.ين باختي، ائويم.ين تاختي، <br />ائوده ن چێخيب يۆرويه نده، سلوي بوْيلوم! <br />توْپوغوندا سارماشاندا، قارا ساچليم، <br />قۇرولو يايا بنزه ر، چاتما قاشليم! <br />قوْشا بادام سێغمايان، دار آغيزليم، <br />گۆز آلماسينا بنزه ر، آل ياناقليم، <br />قاوونوم، ويره ييم، ده وه له ييم [٤] <br />گؤرور مۆسون، نه له ر اوْلدو؟! <br /><br />قالخيباني خان باييندير يئرينده ن [+اؤرو] دۇرموش، بير يئره آغ اوْتاق، بير يئره قێزيل اوْتاق، بير يئره قارا اوْتاق ديکديرميش؛ "اوْغوللويو آغ اوْتاغا، قێزلييي قێزيل اوْتاغا، اوْغلو، قێزي اوْلماياني قارا اوْتاغا قوْندورون، قارا كئچه آلتينا دؤشه ن، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرين. يئرسه يئسين، يئمه زسه، دۇرسون گئتسين. اوْنون کيم اوْغلو، قێزي اوْلمايا، تانري تاعالا اوْنو قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز" دئميش. [+من واريجاق]، گليبه ني قارشيلاديلار. قارا اوْتاغا قوْندۇردولار، قارا كئچه آلتيما دؤشه ديله ر، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنومه گتيرديله ر؛ "اوْغلو، قێزي اوْلماياني تانري تاعالا قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز، بللي بيلگيل" دئديله ر. سنده ن ميدير، منده ن ميدير، تانري تاعالا بيزه بير يئتمان اوْغول وئرمه ز؛ نه ده ندير؟" دئدي. سوْيلادي. <br /><br />سوْيلاما. آييدير: <br /><br />خان قێزي، يئريمده ن [+اؤرو] دۇرايين مێ؟ <br />ياخان ايله بوْغازيندان تۇتايين مێ؟ <br />قابا اؤکچه م.ين آلتينا سالايين مێ؟ <br />قارا پوْلات اۇز قێليجيم.ي اليمه آلايين مێ؟ <br />اؤز گؤوده نده ن باشيني كسه يين مي؟ <br />[+آغ اۆزونو قارا يئره تپه يين مي؟] <br />[+آغزين ايله بۇرنوندان قان شوْرلادايين مێ؟]<br />جان دادليسين.ي سنه بيلديره يين مي؟ <br />آلجا قانين.ي يئر اۆزونه تؤكه يين مي؟ <br />خان قێزي، سبه بي نه دير، دئگيل منه! <br />قاتي غضه ب ائده ره م شيمدي سنه!<br /><br />دئدي. <br /> <br />ديرسه خان`ين خاتيني سوْيلاميش، گؤره ليم [+خانيم]، نه سوْيلاميش. آييدير: <br /><br />هاي ديرسه خان، منه غضه ب ائتمه! <br />اينجينيب آجي سؤزله ر سؤيله مه!<br />يئرينده ن اؤرو دۇرغێل! <br />آلا چاديرين.ي يئر اۇزونه ديکديرگيل! <br />آتدان آيقير، ده وه ده ن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ اؤلدورگيل! <br />ايچ اوْغوز`ون، تاش اوْغوز`ون به يله رين.ي اۆستونه يێغيناق ائتگيل! <br />آج گؤرسه ن، دوْيورغێل!<br />يالينجاق گؤرسه ن، دوْناتغێل! <br />بوْرجلويو بوْرجوندان قۇرتارغێل! <br />تپه كيمي ات يێغ!<br />گؤل كيمي قێميز ساغدير! <br />اۇلو توْي ائيله، حاجه ت ديله! <br />اوْلا کيم، بير آغزي دۇعالينين آلقيشييلا <br />تانري بيزه بير يئتمان عه يال وئره.<br /><br />دئدي. <br /><br />ديرسه خان ديشي اهلينين سؤزويله اۇلو توْي ائيله دي، حاجه ت ديله دي. آتدان آيقير، ده وه ده ن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديردي. ايچ اوْغوز، تاش اوْغوز به يله رين.ي اۆستونه يێغيناق ائتدي. آج گؤرسه دوْيوردو؛ يالين گؤرسه دوْناتدي. بوْرجلويو بوْرجوندان قۇرتاردي. تپه كيمي ات يێغدي، گؤل كيمي قێميز ساغديردي. ال گؤتوردوله ر، حاجه ت ديله ديله ر. بير آغزي دۇعالينين آلقيشييلا آللاه تاعالا بير عه يال وئردي. خاتيني حاميله اوْلدو، بير نئچه مودده تده ن سوْنرا بير اوْغلان دوْغوردو. اوْغلانجيغيني دايالارا وئردي، ساخلاتدي. <br /><br />آت.ين آياغي کۆلوک، اوْزان.ين ديلي چئويک اوْلور. اه يه گولو [٥] اۇلالير، قابيرقالي بؤيور. اوْغلان اوْن بئش ياشينا گيردي. اوْغلانين باباسي باييندير خان`ين اوْردوسونا قاريشدي. <br /><br />مگه ر خانيم، باييندير خان`ين بير بوْغاسي واردي، بير دخي بۇغراسي واردي. اوْل بوْغا قاتي داشا بوْينوز.ونو وۇرسا، اۇن كيمي اۆيودوردو. بير يازين، بير گۆزون بوْغايلا بۇغراني ساواشديريرلاردي. باييندير خان قالين اوْغوز به يله رييله تاماشايا باخاردي، تفه رروج ائده ردي. مگه ر سۇلطانيم، گنه يازين بوْغاني سارايدان چێخارديلار. اۆچ کيشي ساغ يانيندان، اۆچ کيشي سوْل يانيندان دمير زنجيرله بوْغاني تۇتموشلاردي. گليب مئيدان اوْرتاسيندا قوْيو وئرديله ر. <br /><br />مگه ر، سۇلطانيم، ديرسه خان`ين اوْغلانجيغي، اۆچ دخي اوْردو اۇشاغي مئيداندا آشيق اوْينارلاردي. بوْغاني قوْيو وئرديله ر، اوْغلانجيقلارا "قاچ!" دئديله ر. اوْل اۆچ اوْغلان قاچدي. ديرسه خان`ين اوْغلانجيغي قاچمادي، آغ مئيدانين اوْرتاسيندا باخدي، دۇردو. بوْغا دخي اوْغلانا سۆردو، گلدي. ديله دي کيم، اوْغلاني هلاک قێلايدي. اوْغلان يۇمروغويلا بوْغانين آلنينا قێيا تۇتوب چالدي؛ بوْغا گؤتون گؤتون گئتدي. بوْغا اوْغلانا سۆردو، گئري گلدي. اوْغلان يينه بوْغانين آلنينا يۇمروغويلا قاتي وۇردو. اوْغلان بو قاتلا بوْغانين آلنينا يۇمروغونو دايادي، سۆردو مئيدانين باشينا چێخاردي. بوْغا ايله اوْغلان بير حمله چکيشديله ر. ايکي داليسينين اۆستونه بوْغا ديك دۇردو. نه اوْغلان يئنه ر، نه بوْغا يئنه ر. اوْغلان فيکير ائيله دي؛ آييدير: "بير داما ديره ک وۇرورلار، اوْل داما داياق اوْلور. من بۇنون آلنينا نييه داياق اوْلوربان، دۇروربان؟" دئدي. اوْغلان بوْغانين آلنيندان يۇمروغون.و گئده ردي، يوْلوندان ساوولدو. بوْغا آياق اۆستونه دۇرامادي، دۆشدو؛ تپه سينين اۆستونه يێخيلدي. اوْغلان پێچاغينا ال وۇردو، بوْغانين باشيني کسدي. <br /><br />اوْغوز به يله ري گليب اوْغلان.ين اۆستونه يێغيناق اوْلدولار، تحسين دئديله ر. "دده م قوْرقوت گلسين، بو اوْغلانا آد قوْيسون، بيله سينجه آليب باباسينا وارسين. باباسيندان اوْغلانا به يليک ايسته سين، تاخت آلي وئرسين" دئديله ر. چاغيرديلار، دده م قوْرقوت گلير اوْلدو. اوْغلاني آليب باباسينا واردي. دده م قوْرقوت اوْغلانين باباسينا سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير: <br /><br />هاي ديرسه خان، به يليک وئرگيل بۇ اوْغلانا! <br />تاخت وئرگيل، ارده مليدير! <br />بوْينو اۇزون بده وي آت وئرگيل [+بۇ اوْغلانا]! <br />مينه ر اوْلسون، هۆنه رليدير! <br />آغاييلدان تۆمه ن قوْيون وئرگيل بۇ اوْغلانا! <br />شيشليک اوْلسون، ارده مليدير! <br />قايتاباندان قێزيل ده وه وئرگيل بۇ اوْغلانا! <br />يۆكله ت اوْلسون، هۆنه رليدير! <br />آلتين باشلي بان ائو وئرگيل بۇ اوْغلانا! <br />کؤلگه اوْلسون، ارده مليدير! <br />چييين قوْشلو [٦] جۆببه، دوْن وئرگيل بۇ اوْغلانا! <br />گييه ر اوْلسون، هۆنه رليدير! <br /><br />باييندير خان`ين آغ مئيدانيندا بو اوْغلان جنگ ائتميشدير. بير بوْغا اؤلدورموش سنين اوْغلون، آدي بوْغاج اوْلسون! آديني من وئرديم، ياشيني آللاه وئرسين! دئدي. <br /><br />ديرسه خان اوْغلانا به يليك وئردي، تاخت وئردي. اوْغلان تاختا چێخدي، باباسينين قێرخ ايگيدين.ي آنماز اوْلدو. اوْل قێرخ ايگيت حسه د ائيله ديله ر، بيربيرينه سؤيله ديله ر: "گلين، اوْغلاني باباسينا قوْولاياليم، اوْلا کيم، اؤلدوره، گنه بيزيم عيززه تيميز، حؤرمه تيميز اوْنون باباسي يانيندا خوْش اوْلا، آرتيق اوْلا" دئديله ر. واردي بو قێرخ ايگيدين ييگيرميسي بير يانا، ييگيرميسي دخي بير يانا اوْلدو. اه ووه ل ييگيرميسي واردي، ديرسه خان`ا بۇ خبه ري گتيردي. آيدير: "گؤرور مۆسون، ديرسه خان، نه له ر اوْلدو؟ ياريماسين، يارچيماسين. سنين اوْغلون کۆر قوْپدو، ارجه ل قوْپدو. قێرخ ايگيتين.ي بوْيونا آلدي، قالين اوْغوز`ون اۆستونه يۆرويوش ائتدي؛ نه يئرده گؤزه ل قوْپدويسا، چكيب آلدي؛ آغ ساققاللي قوْجانين آغزين.ي سؤيدو، آغ بيرچه كلي قارينين سوتون.و داندي [٧]. آخان دۇرو سۇلاردان خبه ر گئچه، آرقيري ياتان آلاداغدان تپه ر آشا، خانلار خاني باييندير`ا خبه ر وارا، "ديرسه خان`ين اوْغلو بؤيله بيدعه ت ايشله ميش" دييه له ر. "گزدييينده ن اؤلدويون يئگ اوْلا: باييندير خان سني چاغيرا، سنه قاتي غضه ب ائيله يه. بؤيله اوْغول سنين نه نه گره ك؟، بؤيله اوْغول اوْلماقدان اوْلماماق يئگدير، اؤلدورسه نه!" دئديله ر. ديرسه خان "وارين، گتيرين، اؤلدوره ييم!" دئدي. <br /><br />بؤيله دئگه ج، خانيم، اوْل نامه ردله رين ييگيرميسي دخي چێخا گلدي و بير قوْو دخي [+اوْنلار] گتيرديله ر. آييدير: "قالخيباني، ديرسه خان، سنين اوْغلون يئرينده ن اؤرو دۇردو، كؤكسو گؤزه ل قابا داغا آوا چێخدي. سن وار ايکه ن آو اوْلادي، قۇش قۇشلادي؛ آناسينين يانينا آليب گلدي، آل شارابين ايتيسينده ن آلدي ايچدي؛ آناسييلا صؤحبه ت ائيله دي، آتاسينا قصد ائيله دي. سنين اوْغلون کۆر قوْپدو، ارجه ل قوْپدو. آرقيري ياتان آلاداغدان [+تپه ر آشا، آخان دۇرو سۇلاردان] خبه ر گئچه، خانلار خاني باييندير`ا خبه ر وارا؛ "ديرسه خان`ين اوْغلو بؤيله بيدعه ت ائيله ميش دييه له ر، سني چاغيردالار، باييندير خان`ين قاتيندا سنه غضه ب اوْلا. بؤيله اوْغول نه نه گره ك؟، اؤلدورسه نه!" دئديله ر. ديرسه خان آييدير: "وارين گتيرين، اؤلدوره ييم؛ بؤيله اوْغول منه گره كمه ز!" دئدي. ديرسه خان`ين نؤکه رله ري آييدير: "بيز سنين اوْغلونو نئجه گتيره ليم؟ سنين اوْغلون بيزيم سؤزوموز.و آلماز، بيزيم سؤزوموزله گلمه ز. قالخيباني يئرينده ن اؤرو دۇرغێل، ايگيتله رين.ي اوْخشاغێل، بوْيونا آلغێل، اوْغلونا اۇغراغێل، يانينا آليب، آوا چێخغێل؛ قۇش اۇچوروب، آو آولاييب، اوْغلونو اوْخلاييب، اؤلدوره گؤرگيل! اگه ر بؤيله اؤلدورمه زسه ن بير تۆرلو دخي اؤلدورومه زسين، بللي بيلگيل!" دئديله ر. <br /> <br />سوْيلاما: <br /> <br />سالقيم سالقيم دان يئلله ري اسدييينده، <br />ساققاللي بوْزاج تۇرقاي سايراديقدا، <br />بده وي آتلار اێسسين.ي گؤروب اوْغراديقدا، <br />ساققالي اۇزون تات اري بانلاديقدا، <br />آغلي، قارالي سئچيله ن چاغدا، <br />قالين اوْغوز`ون گليني، قێزي بزه نه ن چاغدا، <br />گؤيسو گؤزه ل قابا داغلارا گۆن ده يه نده، <br />به ي ايگيتله ر، جێلاسينلار بيربيرينه قوْيولان چاغدا <br /><br />آلار صاباح ديرسه خان [+قالخيباني] يئرينده ن اؤرو دۇردو. اوْغلانجيغين.ي يانينا آليب، قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا سالدي، آوا چێخدي. آو آولاديلار، قۇش قۇشلاديلار. <br /><br />اوْل قێرخ نامه ردين بير قاچي اوْغلانين يانينا گلدي، آييدير: "بابان دئدي، گئييكله ري قوْوسون گتيرسين، منيم اؤنومده تپه له سين؛ اوْغلومون آت سه ييرديشين.ي، قێليج چاليشين.ي، اوْخ آتيشين.ي گؤره ييم، سئوينه ييم، قێواناييم، گۆوه نه ييم، دئدي" دئديله ر. اوْغلاندير، نه بيلسين؟ گئيييي قوْواردي گتيريردي، باباسينين اؤنونده سينيرله ردي: "بابام آت سه ييرديشيمه باخسين، قێوانسين؛ اوْخ آتيشيما باخسين، گۆوه نسين؛ قێليج چاليشيما باخسين، سئوينسين!" [+دئردي]. اوْل قێرخ نامه ردله ر آييديرلار: "ديرسه خان، گؤرور مۆسون اوْغلاني؟ يازيدا، ياباندا گئيييي قوْوار، سنين اؤنونه گتيرير. گئييك`ه آتارکه ن اوْخلا سني وۇرور، اؤلدورور. اوْغلون سني اؤلدورمه دين، سن اوْغلونو اؤلدورو گؤرگيل!" دئديله ر. <br /><br />اوْغلان گئيييي قوْوارکه ن باباسينين اؤنونده ن گليب گئده ردي. ديرسه خان قوْرقوت سينيرلي قاتي يايين.ي الينه آلدي. اۆزه نگييه قالخيب، قاتي چکدي، اۇز آتدي. اوْغلاني ايکي داليسينين آراسيندا وۇروب چاخدي، يێخدي. اۇج.و توْخوندو، آلجا قاني شوْرلادي، قوْينو دوْلدو. بده وي آتينين بوْينون.و قۇجاقلادي، يئره دۆشدو. ديرسه خان ايسته دي کيم، اوْغلانجيغينين اۆستونه که وره ليب [٨] دۆشه يدي. اوْل قێرخ نامه رد قوْيمادي. آتينين جێلاويسين.ي دؤنده ردي، اوْردوسونا گلير اوْلدو. <br /><br />ديرسه خان`ين خاتيني "اوْغلانجيغيمين ايلک آويدير" دييه، آتدان آيقير، ده وه دن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديردي، "قانلي [٩] اوْغوز به يله رين.ي توْيلاياييم" دئدي. يۇمورلانيب يئرينده ن اؤرو دۇردو، قێرخ اينجه [+بئللي] قێزي بوْيونا آلدي، ديرسه خان`ا قارشي واردي. قاپاق.يني قالديردي. ديرسه خان`ين اۇزونه باخدي. ساغ ايله ن سوْلونا گؤز گزديردي، اوْغلانجيغيني گؤرمه دي. قارا باغري سارسيلدي، تۇم [١٠] اۆره يي اوْينادي، قارا قێيما گؤزله ري قان ياش دوْلدو. چاغيريب ديرسه خان`ا سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار: <br /><br />بري گلگيل! <br />باشيم.ين باختي، ائويم.ين تاختي <br />خان بابامين گۆوئييسي، <br />قادين آنامين سئوگيسي. <br />آتام.ين، آنام.ين وئردييي، <br />گؤز آچيبان گؤردويوم، <br />کؤنول وئريب سئوديييم <br />آ ديرسه خان! <br /><br />قالخيباني يئرينده ن اؤرو دۇردون. <br />ياليسي قارا قازيليق آتين.ي بۆتون ميندين. <br />گؤيسو گؤزه ل قابا داغ[+لار اته يينه] آوا چێخدين. <br />[+بوْينو اۇزون بده وي گئيييين.ي آليب يێخدين]. <br />[+سميز اتين.ي يۆكله تدين، گئري دؤندون]. <br />ايکي واردين، بير گليرسين؛ <br />ياوريم هاني؟ <br />قارانقو دۆنده بۇلدوغوم اوْغول.وم هاني؟ <br /><br />چێخسين منيم گؤرور گؤزوم، آ ديرسه خان! يامان سه ييرير. <br />[+سام يئلله ري اسمه دين، قۇلاغيم چێنلار]. <br />ساري ايلان سوْخمادين، آغجا تنيم قالخار شيشه ر. <br />[+ساريمساق اوْتون.و يئمه دين، ايچيم گؤينه ر]. <br />کسيلسين اوْغلان امه ن سۆت داماريم، يامان سێزلار. <br />[+قۇروموشجا گؤيسومده سۆتوم اوْينار]. <br />يالقێزجا اوْغول گؤرونمه ز، باغريم يانار. <br /><br />[+دئدي]<br /><br />[+بير دخي سوْيلاميش:] <br /><br />قۇرو قۇرو چايلارا سۇ سالديم. <br />قارا دوْنلو درويشله ره نذيرله ر وئرديم. <br />[+يانيم آلا باخديغيمدا قوْنشوما اييي باخديم]. <br />[+اۇمانينا، اۇسانينا آش يئديرديم]. <br />آج گؤرسه م، دوْيوردوم. <br />يالينجاق گؤرسه م، دوْناتديم. <br />تپه كيمي ات يێغديم، <br />گؤل كيمي قێميز ساغديرديم. <br />ديله ک ايله بير اوْغول.و گۆجله بۇلدوم. <br /><br />يالقيز [١١] اوْغول.ون خبه رين.ي، <br />آ ديرسه خان! دئگيل منه! <br />[+قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!]<br /><br />قارشي ياتان آلاداغدان <br />بير اوْغول اۇچوردونسا، دئگيل منه! <br />[+كۆلونگله يێخديراييم]<br /><br />قامين آخان يۆگره ك سۇدان <br />بير اوْغول آخيتدينسا، دئگيل منه! <br />[+دامارلارين.ي سوْغولداييم] <br /><br />آسلان ايله قاپلانا <br />بير اوْغول يئديردينسه، دئگيل منه! <br />[+قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!]<br /><br />قارا دوْنلو، آزقين دينلي کافيرله ره <br />بير اوْغول آلديردينسا، دئگيل منه! <br /><br />خان بابامين قاتينا من وارايين، <br />آغير خزينه، بوْل لشکه ر.ي آلايين، <br />آزقين دينلي کافيره من وارايين. <br />يارالانيب قازيليق آتيمدان انمه يينجه، <br />يئنيمله آلجا قانيم.ي سيلمه يينجه، <br />قوْل بۇت اوْلوب، يئر اۆستونه دۆشمه يينجه <br />يالقێز اوْغول.ون [+خبه ريني آلمايينجا]<br />[+كافير] يوْللاريندان دؤنمه يه يين! <br /><br />يالقيز اوْغول.ون خبه رين.ي، <br />آ ديرسه خان! دئگيل منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!<br /><br />دئدي. <br /><br />زاريليق ائيله دي، آغلادي. بؤيله دئگه ج ديرسه خان خاتينينا جاواب وئرمه دي. اوْل قێرخ نامه رد قارشي گلدي، آييدير: "اوْغلون ساغدير، اسه ندير، آودادير. بۇگون، يارين قاندا ايسه، گلير. قوْرخما، قاييرما. به ي سرخوشدور، جاواب وئره مه ز" دئديله ر. ديرسه خان`ين خاتيني قاييتدي، گئري دؤندو. قاتلانمادي، قێرخ اينجه [+بئللي] قێزي بوْيونا آلدي، بده وي آتا مينيب، اوْغلانجيغين.ي ايسته يه گئتدي. قێشدا يازدا، قاري بۇزو ارينمه يه ن قازيليق داغينا گلدي، چێخدي. آلچاقدان اۇجا يئرله ره چاپيب چێخدي. باخسا گؤرسه بير دره نين ايچينه قارقا قوزقوْن انه ر، چێخار؛ قوْنار، قالخار. بده وي آتين.ي اؤکجه له دي، اوْل طره فه يۆرودو. <br /><br />مگه ر سۇلطانيم، اوْغلان اوْل آرادا يێخيلميشدي. قارقا قۇزقون قان گؤروب، اوْغلانين اۆستونه قوْنماق ايسته ردي. اوْغلانين ايکي کلبجوگه زي واردي، قارقاني قۇزقونو قوْواردي، قوْندورمازدي. اوْغلان اوْندا يێخيلديقدا بوْز آتلي خێضير اوْغلانا حاضير اوْلدو، اۆچ قاتلا ياراسين.ي الييله سێغادي: "سنه بۇ يارادان، قوْرخما اوْغلان، اؤلوم يوْخدور؛ داغ چيچه يي آنان سۆتويله، سنين يارانا ملهه مدير" دئدي، غاييب اوْلدو. اوْغلانين آناسي اوْغلانين اۆستونه چاپيب، چێخا گلدي. باخسا گؤرسه اوْغلانجيغي آلجا قانا بۇلاشميش ياتير. چاغيريبان اوْغلانجيغينا سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. <br /><br />آييدير: <br /><br />قارا قێيما گؤزله رين.ي <br />اۇيخو آلميش، آچغێل آخي! <br />اوْن ايكي اينجه سۆنوجويون [١٢] <br />اۇزون اوْلموش [١٣]، يێغشير آخي! <br />تانري وئره ن دادلي جانين <br />سئيراندا ايميش، آنيت آخي! <br />اؤز گؤوده نده جانين وارسا، <br />اوْغول، خبه ر منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، <br />اوْغول سنه! <br /> <br />آخار سنين سۇلارين قازيليق داغي <br />آخار ايكه ن، آخماز اوْلسون! <br />بيته ر سنين اوْتلارين، قازيليق داغي، <br />بيته ر ايکه ن، بيتمه ز اوْلسون! <br />قاچار سنين گئييكله رين، قازيليق داغي، <br />قاچار ايکه ن، قاچماز اوْلسون! <br />داشا دؤنسون! <br /><br />نه بيله يين اوْغول، <br />آسلاندان مێ اوْلدو، <br />يوْخسا قاپلاندان مێ اوْلدو؟ <br />نه بيله يين اوْغول، <br />بۇ قادالار سنه نره ده ن گلدي؟! <br /><br />اوْل گؤوده نده جانين وارسا، اوْغول، خبه ر منه! <br />قارا باشيم قۇربان اوْلسون، اوْغول سنه! <br />آغيز ديلده ن بير قاچ کلمه خبه ر منه!<br /><br />دئدي. <br /> <br />بؤيله دئگه ج اوْغلانين قۇلاغينا سس توْخوندو. باشين.ي قالديردي، يالابيداق گؤزون.و آچدي. آناسينين اۆزونه باخدي. سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير: <br /><br />بري گلگيل، آغ سۆتون.و امديييم قادينيم آنا! <br />آغ بيرچه كلي، عيززه تلي جانيم آنا! <br /><br />آخارليدا سۇلارينا قارقاماغێل! <br />قازيليق داغي`نين گۆناهي يوْخدور. <br />بيته رليده اوْتلارينا قارقاماغێل! <br />قازيليق داغي`نين سۇچو يوْخدور. <br />قاچار گئييكله رينه قارقاماغێل! <br />قازيليق داغي`نين گۆناهي يوْخدور. <br />آسلانلا قاپلانينا قارقاماغێل! <br />قازيليق داغي`نين سۇچو يوْخدور. <br />قارقار ايسه ن، باباما قارقا <br />بۇ سۇچ، بۇ گۆناه بابامداندير.<br /><br />دئدي. <br /><br />اوْغلان يينه آييدير: "آنا، آغلاماغێل! منه بۇ يارادان اؤلوم يوْخدور، قوْرخماغێل! بوْز آتلي خێضير منه گلدي، اۆچ كره يارامي سێغادي، بۇ يارادان سنه اؤلوم يوْخدور؛ داغ چيچه يي، آنان سۆتو سنه ملهه مدير" دئدي. بؤيله دئگه ج قێرخ اينجه [+بئللي] قێز ياييلديلار، داغ چيچه يي دئوشيرديله ر. اوْغلانين آناسي امجه يين.ي بير سێخدي، سۆتو گلمه دي؛ ايکي سێخدي، سۆتو گلمه دي. اۆچونجوده كندييه ضرب ائيله دي، قاتي دوْلدو؛ سێخدي، سۆتله قان قاريشيق گلدي. داغ چيچه يييله سۆتو اوْغلانين ياراسينا وۇردولار. اوْغلاني آتا مينديرديله ر، آليباني اوْردوسونا گئتديله ر. اوْغلاني حکيمله ره ايسمارلاييب، ديرسه خان`دان ساخلاديلار. <br /><br />آت.ين آياغي کۆلوک، اوْزان.ين ديلي چئويک اوْلور. خانيم، اوْغلانين قێرخ گونده ياراسي اوْنالدي، ساپاساغ اوْلدو. اوْغلان آتا مينه ر، قێليج قۇشانار اوْلدو؛ آو آولار، قۇش قۇشلار اوْلدو. ديرسه خان`ين خبه ري يوْخ، اوْغلانجيغين.ي اؤلدو بيلير. <br /><br />اوْل قێرخ نامه ردله ر بۇنو دۇيديلار؛ "نه ائيله يه ليم؟" دييه دانيشديلار. "ديرسه خان اگه ر اوْغلانجيغين.ي گؤره رسه، آرتيرماز بيزي، هپ قێرار" دئديله ر. "گلين، ديرسه خان`ي تۇتاليم، آغ ال.له رين.ي آردينا باغلاياليم، قێل سيجيم.ي آغ بوْينونا تاخاليم، آليباني کافير ائلله رينه يؤنه له ليم" دييه، ديرسه خان`ي تۇتدولار. آغ ال.له رين.ي آردينا باغلاديلار، قێل سيجيم.ي بوْينونا تاخديلار، آغ اتينده ن قان چێخينجا دؤيدوله ر. ديرسه خان يايان، بۇنلار آتلي يۆرودوله ر، آليباني قالين کافير ائلله رينه يؤنه لديله ر. ديرسه خان تۇتساق اوْلدو گئده ر. ديرسه خان`ين تۇتساق اوْلدوغوندان اوْغوز به يله رينين خبه ري يوْخ. <br /><br />مگه ر، سۇلطانيم، ديرسه خان`ين خاتيني بۇنو دۇيموش. اوْغلانجيغينا قارشي واريب، سوْيلاميش. گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير: <br /><br />گؤرور مۆسون، آي اوْغول، نه له ر اوْلدو؟! <br />سارپ قايالار اوْينانمادي، يئر اوْبرولدو. <br />ائلده ياغي يوْخ ايکه ن، سنين بابانين اۆستونه ياغي گلدي. <br />اوْل قێرخ نامه رد، بابانين يوْلداشلاري باباني تۇتدولار. <br />آغ ال.له رين.ي آردينا باغلاديلار. <br />قێل سيجيم .ي آغ بوْينونا تاخديلار. <br />كنديله ر.ي آتلي، باباني ياياق يۆروتدوله ر. <br />آليباني قانلي کافير ائلله رينه يؤنه لديله ر. <br /><br />خانيم اوْغول، قالخيباني يئرينده ن اؤرو دۇرغێل! <br />قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلغێل! <br />باباني اوْل قێرخ نامه ردده ن قۇرتارغێل! <br />يۆرو، اوْغول! <br />بابان سنه قێيدييسا، سن بابانا قێيماغێل!<br /><br />دئدي. <br /> <br />اوْغلان آناسينين سؤزون.و سێمادي. بوْغاج به ي يئرينده ن اؤرو دۇردو، قارا پوْلات اۇز قێليجين.ي بئلينه قۇشاندي، آغ توْزلوجا قاتي ياييني الينه آلدي، آلتين جێداسين.ي قوْلونا آلدي، بده وي آتيني تۇتدوردو، بۆتون ميندي. قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلدي، باباسينين آردينجا يوْرتوب گئتدي. اوْل نامه ردله ر دخي بير يئرده قوْنموشلاردي، آل شارابين ايتيسيندن ايچه رله ردي. بوْغاج خان چاپيب يئتدي. اوْل قێرخ نامه رد دخي بۇنو گؤردوله ر. آييتديلار: "گلين، واراليم، شوْل ايگيتي تۇتوب گتيره ليم، ايکيسيني بير يئرده کافيره يئتيره ليم!" دئديله ر. <br /><br />ديرسه خان آييدير: "قێرخ يوْلداشيم، آمان! تانري`نين بيرلييينه يوْخدور گۇمان! منيم اليمي شئشين، قوْلجا قوْپوزوم.و اليمه وئرين، اوْل ايگيتي دؤنده ره ييم. گره ك مني اؤلدورون، گره ك ديرگيرين، قوْيو وئرين" دئدي. اليني شئشديله ر، قوْلجا قوْپوزون.و الينه وئرديله ر. ديرسه خان، اوْغلانجيغي ايدييين.ي بيلمه دي؛ قارشي گلدي. سوْيلار، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلار. آييدير: <br /><br />بوْينو اۇزون بده وي آتلار گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده مينيتين وارسا، ايگيت، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئره ييم، دؤنگيل گئري! <br />آغاييلدان تۆمه ن قوْيون گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده شيشلييين وارسا، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئره ييم، دؤنگيل گئري! <br />قايتاباندان قێزيل ده وه گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده يۆكله تين وارسا، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئره ييم، دؤنگيل گئري! <br />آلتين باشلي بان ائوله ر گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده اوْدان وارسا، ايگيت، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئره ييم، دؤنگيل گئري! <br />آغ اۆزلو، آلا گؤزلو گلينله ر گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده نيشانلين وارسا، ايگيت، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئره ييم، دؤنگيل گئري! <br />آغ ساققاللي قوْجالار گئده رسه، منيم گئده ر. <br />سنين ده ايچينده آغ ساققاللي بابان وارسا، ايگيت، دئگيل منه! <br />ساواشمادين، وۇروشمادين قۇرتاراييم، دؤنگيل گئري! <br />منيم اۆچون گلدينسه، اوْغلانجيغيم.ي اؤلدورموشه م، <br />ايگيت، سنه يازيغي يوْخ، دؤنگيل گئري!<br /><br />دئدي. <br /> <br />اوْغلان بۇرادا باباسينا سوْيلاميش، گؤره ليم خانيم، نه سوْيلاميش: <br /><br />بوْينو اۇزون بده وي آتلار گئده رسه، سنين گئده ر <br />منيم ده ايچينده مينيتيم وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامه رده! <br />قايتاباندا قێزيل ده وه سنين گئده ر. <br />منيم ده ايچينده يۆكله تيم وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامه رده! <br />آغاييلدا تۆمه ن قوْيون سنين گئده ر. <br />منيم ده ايچينده شيشليييم وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامه رده! <br />آغ اۆزلو، آلا گؤزلو گلين سنين گئده رسه، <br />منيم دخي ايچينده نيشانليم وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامه رده! <br />آلتين باشلي بان ائوله ر سنين گئده رسه، <br />منيم ده ايچينده اوْدام وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامرده! <br />آغ ساققاللي قوْجالار سنين گئده رسه، <br />منيم دخي ايچينده بير عاقلي شاشميش، <br />بيلييي ايتميش قوْجا بابام وار، <br />قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامه رده!<br /><br />دئدي. <br /> <br />قێرخ ايگيدينه دۆلبه ند سالدي، ال ائيله دي. قێرخ ايگيت بده وي آتين.ي اوْيناتدي، اوْغلانين اۆزه رينه يێغيناق اوْلدو. اوْغلان قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلدي، آت تپدي، جنگ و ساواش ائتدي. کيمينين بوْينون.و وۇردو، کيميني تۇتساق ائيله دي. باباسيني قۇرتاردي، قاييتدي، گئري دؤندو. ديرسه خان بورادا اوْغلانجيغي.نين ساغ ايدييين.ي يينه بيلدي. <br /><br />خانلار خاني خان باييندير اوْغلانا به يليك وئردي، تاخت وئردي. دده م قوْرقوت [+گليبه ني] بوْي بوْيلادي، سوْي سوْيلادي؛ بو اوْغوزنامه ني دۆزدو قوْشدو. بؤيله دئدي: <br /><br />[+هاني دئديييم به ي اره نله ر؟]<br />[+دۆنيا منيم دييه نله ر؟]<br />اوْنلار دخي بو دۆنيايا گلدي، گئچدي. <br />کاروان كيمي قوْندو، كؤچدو. <br />اوْنلاري دخي اجه ل آلدي، يئر گيزله دي. <br />فاني دۆنيا كيمه قالدي؟ <br />[+گليملي، گئديملي دۆنيا]، <br />[+سوْن اۇجو اؤلوملو دۆنيا]. <br />[+العاقيبت، اۇزون ياشين] <br />[+اۇجو اؤلوم، آخيري آيريليق]. <br /><br />يوْم وئره يين، خانيم: <br /><br />يئرلي قارا داغلارين يێخيلماسين! <br />کؤلگه ليجه قابا آغاجين کسيلمه سين! <br />قامين آخان گؤركلو سۇيون قۇروماسين! <br />قاناتلارين.ين اۇجلاري قێريلماسين! <br />چاپار ايکه ن آغ بوْز آتين بۆدره مه سين! <br />چاليشاندا قارا پوْلات اۇز قێليجين گديلمه سين! <br />دۆرتوشورکه ن آلا گؤنده رين اۇفانماسين! <br /><br />اوْل اؤيدويوم اۇجا تانري، دوْست اوْلوباني مده د ارسين! <br />قايير تانري سني نامه رده مؤحتاج ائيله مه سين، <br />ساغليق ايله ساغينجين.ي، دئوله تين.ي حاق آرتيرسين!<br />حاق يانديران چێراغين يانا دۇرسون! <br /><br />قارا اؤلوم گلدييينده گئچيت وئرسين! <br />[+اوْغوللا قارينداش.ين.دان آييرماسين!] <br />آغ بيرچه كلي آنان.ين يئري بئهيشت اوْلسون! <br />آغ ساققاللي بابان.ين يئري اۇچماق اوْلسون! <br /><br />[+آخير-سوْنو آري ايماندان آييرماسين!]<br />[+"آمين!" دييه نله ر ديدار گؤرسون!]<br />[+آغ آلنيندا بئش کلمه دۇعا قێلديق، قبول اوْلسون!] <br />[+آللاه وئره ن اۇمودون اۆزولمه سين!] <br />[+يێغيشديرسين، دۆروشدورسون!] <br />[+گۆناهينيزي آدي گؤرکلو محه ممه د مۇصطافا اۆزو سۇيونا باغيشلاسين!] <br /><br />خانيم، هئي! <br /><br />قيسسا سؤزلوك:<br /><br />آخارليAxarlı : آخاري اولان، آخان، آخان شئيله رين ايچينده<br />آخيتماقAxıtmaq : يئريتمه ك، يوللانديرماق، يولا دوشمه سينه نده ن اولماق<br />آرتيرمازArtırmaz : گئرييه بيراخماز، ساغ بيراخماز<br />آرقيريArqırı : يانلاماسينا، كؤنده له ن، اه يري، چاپراز <br />آشانماقAşanmaq : يوكسه لمه ك، قالخماق، اوجالماق، سالينماق<br />آغاييلAğayıl : آغيل، آخير، قويون سوروسونون ييغيشديغي و يا سالينديغي اوستو آچيق و چئوره سي باغلي يئر <br />آلاAla : -ه، اله (ساغ آلا=ساغ اله)، دوغرو، ساري، طره فه<br />آلارAlar : آيدينليق، سحه رين ايلك آيدينليغي، ايشيغين ياييلديغي ائرته (صوبح)، دان آچيلان چاغ<br />آلجاAlca : آل بوياقلي، قيرميزي بويالي<br />آلي وئرمه كAlı vermәk : يئيين شكيلده آليماق<br />آنمازAnmaz : آنمايان، يادا سالمايان، خاطيرلامايان، سايمايان، حئسابا قويمايان<br />آنيتAnıt : جانلاندير، حاضير ائت <br />آيقيرAyqır : دؤل اوچون سئچيلميش اركه ك آت<br />ارجه لƏrcәl : ياراماز، دانقاز، بوينو يوغون، ديك باشلي، اوغورسوز، خويرات، پيس، پوزقون (عره بجه دير)<br />ارده مليƏrdәmli : بئجه ريكلي، باشاريلي، اوتلو، معريفه تلي، تربييه لي، هونه رلي، فضيله تلي، له ياقه تلي<br />امجه يينƏmcәyin : ممه نين اوجو، سوتون اميلدييي ممه باشي<br />انمه يينجهƏnmәyincә : آشاغي گلمه يينجه، دوشمه يينجه <br />اه يه گولوƏyәgülü : قابيرقالي ("اه يه گو": "اه يه" سومويو، اينسان و حئيوانين كوره ك بؤلگه سي)<br />اوبرولدوOburldu : اويولدو، چوخورلاشدي، چؤكدو، ياريلدي، آغير بير نسنه نين دوشمه سييله چوخورا دؤنوشدو<br />اوچماقUçmaq : فارسجا "بئهيشت (بهشت)" و عره بجه "جننه ت (جنت)" كلمه له رينين توركجه قارشيليغي اولان "اوچماق"، اسكي تورك اينانجلاري و گيييلمه (تناسوخ) ايله ايلگيليدير. بو اينانجلارا گؤره اوچماق، اؤله ن هون (اينسان) تينينين (روحونون) اؤلومده ن سونرا قوشا دؤنوشه ره ك اوچوب گئتدييي يئردير.<br />اوخشاغيلOxşağıl : كؤنلونو آل، ايلتيفات ائت، سئو، تاولا، قاندير<br />اوردوOrdu : اوبا و ائل؛ بونلارين يئرله شدييي، قوندوغو يئر و دوشه رگه، يورد، اوس؛ بير دئوله تين دوزه نلي سيلاحلي گوجله ري (خالقدان اولوشان گوجله ر: قوشون)<br />اؤره نÖrәn : ييخيق، داغيلميش، داغيلي، پيس دورمدا اولان، ويران، خاراب <br />اوزه نگيÜzәngi : آتين يه هه رينده ن آسيلان و آتلينين آياقلاريني قويدوغو دمير حلقه<br />اوسانيناUsanına : بئزيكه نينه، دويانينا، اومودو بيراخانينا، بيخانينا<br />اوغراديقداOğradıqda : ياواش سسله كيشنه يه نده، آت قالين سسله ميريلدانديغيندا <br />اوفانماسينUfanmasın : پارچالانماسين، سينيب تيكه تيكه اولماسين، اوفاق پارچالارا بؤلونمه سين، كه وره لمه سين<br />اؤكجه له ديÖkcәlәdi : دابانلادي، اوزه نگييه گئچيريليميش آياقلارينين داباني ايله آتين قابيرقا و قارنينا دؤيدو<br />اؤكجهOkcә : دابان، آياغين داباني<br />اولاليرUlalır : اولو اولور، اولولاشير، بؤيويور، يئكه لير، گليشير، يئتيشير، يئتگينله شير<br />اولوUlu : بؤيوك، قوجامان، اوجا، قونومو يوكسه ك اولان، يئكه <br />اومانيناUmanına : اوميد ائده نينه، بكله نتيسي اولانينا<br />اونالديOnaldı : ساغالدي، ياخشيلاشدي، ايييله شدي، دوزه لدي، توختادي، اوناريلدي، تعمير ائديلدي<br />اويوردوÜyürdü : دارتاراق اون كيمي ائديردي، اوغوردو<br />ايدييينİdiyin : اولدوغونو<br />ايسسينيIssını : يييه سيني<br />ايسمارلاييبIsmarlayıb : تاپشيريب (ايسمار كلمه سينين كؤكه ني فارسجادير، سپردن-سفارش كلمه له ري ايله كؤكده شدير)<br />ايگيتİgit : رعنا، رشيد، دلي قانلي، يئتگين گنج<br />باغريمBağrım : جييه ريم<br />بان Ban : چاديرين اورتاسينداكي هوندور آغاج، آرابانين اوخو<br />بايينديرBayındır : اؤزه ل آد، آنلامي معمور، آوادان؛ گليشميش و باخيملي بير يئر، ياپي<br />بده ويBәdәvi : كؤهله ن، ايتي و يئيين گئده ن قاچاقان و ساغلام آت (كؤكه ني عره بجه دير)<br />به يليكBәylik : آتادان اوغولا وئريله ن به يليك مقامي<br />بودره مه سينBüdrәmәsin : سنده له مه سين، آياغي تيتره مه سين، يئريركه ن آخماسين، يوروركه ن سوروشمه سين، سورچمه سين<br />بوزBoz : چال، فارسجاسي خاكستري اولان بويا<br />بوزاجBozac : ديشي، ديشي قوش<br />بوغاBoğa : آختالاشماميش اؤكوز و سيغير<br />بوغراBuğra : اركه ك ده وه<br />بويروقBuyruq : امر، فرمان، حؤكوم<br />بيته رليBitәrli : بيته ن شئيله ر، بيتگيله ر، وئريملي، يئرده گؤيه ره ن<br />بيرچه كBirçәk : "بيرچه ك" كلمه سي، ياشلي قادينلارين باشي يانلارينداكي توكله ر آنلاميندادير. بو كلمه نين كؤكه ني، گيسو، طره آنلاميندا اولان "پرچ-پيرچ-پورچ-بورج" كلمه سيدير. "بيرچه ك" كلمه سي (پرچگه ك-پرچه ك-برچه ك-بيرچه ك)، "پرچمPәrçәm " (پرچگه م -پرچه م-پرچم) كلمه سي ايله كؤكده شدير. <br />بيرينBirin : بيره ر بيره ر، بير بيري آردينجا<br />بيله سينجهBilәsincә : اونونلا بيرليكده، اؤز يانينجا<br />تاتTat : اوتوراق ياشامي سوره نله ر، بورادا ايران ديللي خالقلار، فارس<br />تپديTәpdi : آت اوزه رينده هوجوم ائتدي، گوج ايله ايله ري سوردو، قاباغا يئريتدي، باسدي، (آت اوچون) تپيكله دي، آياغي ايله ووردو، سالديردي<br />تپه رTәpәr : چاپار (عاجيل) خبه ر، ووروب آشاراق گئده ن و يئيين ياييلان اؤنه ملي خبه ر<br />تپه له سينTәpәlәsin : باسسين، يئنسين، مغلوب ائتسين، بير بيري اوستونه قالاسين<br />توتساقTutsaq : گنه لده حاقسيز يئره ياخالاناراق، توتوقلاناراق زيندانا آتيلان كيمسه<br />توزToz : يايي ساغلاملاشديرماق اوچون قبضه سينه ساريلان قايين آغاجينين قابيغي <br />تومTum : ساكين، دينگين، دينج (تومماق فئعلينين كؤكو)<br />تومه نTümәn : اون مين، اون مين كيشيده ن و يا دؤيوشچوده ن اولوشان بير بؤلوك، مجازه ن چوخ ساييلي، سونسوز<br />جيداCıda : سونگو<br />جيلاسينCılasın : قوللو بوداقلي ايگيت، ايري ياپيلي آلپ، بويلو بوخونلو باهادير، گوجلو دليقانلي، قورخماز، ييلماز<br />چاليشماقÇalışmaq : بير بيرينه قارشيليقلي اولاراق چالماق، چارپيشماق، ووروشماق، دؤيوشمه ك، توققوشماق <br />چكيشمه كÇәkişmәk : قارشيليقلي اولاراق بير بيريني چكمه ك، ياخالاشماق<br />چينلاماقÇınlamaq : چين دييه سس چيخارماق، جينگيلده مه ك، يانقي بولماق، سسين يانسيماسي<br />چئويكÇevik : يئيين گئده ن، ترك داورانان، چابوق (فارسجايا چابك اولاراق گئچميشدير)<br />چييينÇiyin : ايپه ك، قيزيل ناخيشلارلا بزه ديلميش پالتار<br />داليDalı : دال، گؤوده آرخاسينين ايكي اوست ديش بؤلگه سينده اولان سوموكله ر، ايكي كوره يين آرخاسي (كتفShoulderblader, Scapula, )<br />دامارDamar : داملا داملا سيزان، داملايان<br />دانيشديلارDanışdılar : گنه شديله ر، كنگه شديله ر، مشوه ره ت ائتديله ر، مصله حه تله شديله ر<br />ده وه له كDәvәlәk ، دووه له كDüvәlәk : قاوون، چيي قاوون، كله ك <br />دورتوشوركه نDürtüşürkәn : ووروشوركه ن، بيربيريني قارشيليقلي اولاراق دورته ركه ن، بيربيريني ايته له يه ركه ن<br />دولبه ندDülbәnd : چوخ اينجه و سيخ توخونموش قوماش، آغ اينجه بئزده ن ياپيلميش چالما، باشا سارينان ساريق، باش چالماسي (توركييه ده "توربان")<br />دوناتديDonatdı : گييينديردي، پالتار وئردي، سوسله ييب بزه دي، آراج گره ج وئردي<br />ديرگيرDirgir : ديريلتمه ك، ديرچه لتمه ك، ياشام وئرمه ك، ياشاتماق<br />ديكديرمه كDikdirmәk : بير ياپيني قاييرماق، اوجالتماق، قوردورماق، ديكه لتمه ك <br />دئگه جDegәc : دئجه ك، دييينجه، دييه نده<br />دئوشيرمه ك Devşirmәk: ييغماق، درمه ك، توپلاماق<br />ساخلاديSaxladı : قورودو، گيزله دي ("ساخلو" ايله كؤكده شدير، "ساخلاماق" و "ساغلاماق" ايكي آيري فئعلديرله ر)<br />سارسيلديSarsıldı : تيتره دي، اسدي، سيلكه له ندي، تمه لل.ه ري يئرينده اوينادي<br />سارماشانداSarmaşanda : سارماشيق بيتگيسي كيمي دولاشاندا، قارشيليقلي بير بيرينه ساريناندا<br />ساغينجSağınc : عيززه ت، ده يه ر، دئوله ت، بخت، اوغور، طالئع، قوت، ساعاده ت، ايقبال<br />سالقيمSalqım : سرين اسه ن يئل، سرين كوله ك، سويوق اسينتي، سرينليك (اسكي و چاغداش تورك ديلله رينده سالقيم، سالقين، سالغيم، سالغين، سالقام، ...)<br />سالديSaldı : ساللادي<br />سامSam : سام يئلي، چؤلده ن اسه ن ايسسي يئل، آغيلي يئل<br />ساوولدوSavuldu : قيراغا چكيلدي، دفع ائديلدي<br />سايراماقSayramaq : تويوق و باشقا قوشلارين اؤتمه سي، اوخوماسي، اؤتمه ك، شاقيماق<br />سايوانSayvan : كؤلگه ليك، گونلوك (فارسجا كؤكه نليدير) <br />سلويSәlvi : سرو آغاجي، چام (شام) آغاجي<br />سميزSәmiz : اتلي، ياغلي، بسيلي، اتلي بوتلو، كؤك، شيشمان<br />سه ييرتمه كSәyirtmәk : (آتي) قوشدورماق، (گؤزو) سيچراتماق <br />سوغولداييمSoğuldayım : سويونو چكه ييم، قايناغيني قورودوب آخيتماسيني دوردوراييم (سوغولماقSoğulmaq : قايناغي قوروماق، سويو چكيلمه ك، قورويوب آخماماق)<br />سيجيمSicim : ايپ، چاتي، كندير<br />سيغاديSığadı : اووشالادي، سيغازلادي، ال سورتدو، ال.له دي، سيغال چكدي، اوغوشدوردو<br />سيماديSımadı : سينديرمادي، قيرمادي، پوزمادي، آياغا سالمادي، آلچالتمادي، آشاغيلامادي<br />سينيرله مه كSinirlәmәk : آرخا آياقلارين سينيريني كسمه ك، حئيواني آرخا آياقلاريندان ووروب ييخماق، بير چئشيت آولاما يؤنته مي (حئيواني بير يئرينده ن ووروب باييلتاراق، يارالانماميش حالدا الده ائتمه سيني ساغلاماق)؛ كيريشله مه ك، كيريش سارماق، كيريشله باغلاماق<br />سئيرانSeyran : گزي، گزينتي، دولانما (عره بجه كؤكه نليدير)<br />شاشميشȘaşmış : يانيلميش، آزميش، يولونو ايتيرميش، يولدان ساپميش<br />شاميȘamı : آديني سورييه`نين شام شهه رينده ن آلميش بير چئشيت چادير<br />شورلاديȘorladı : شيريلدادي، شاريلدادي، شيريل شيريل آخدي، برك فيشقيردي<br />شولȘol : او<br />شيشليكȘişlik : شيشه ك، شيشه چكيله ره ك كاباب ياپيلابيله جه ك قويون، شيشه چكمه لي اتليك قويون ("شيشليك" و "شيش كاباب" ايكي آيري كاباب تورو و بيربيرينده ن فرقليديرله ر)<br />شئشينȘeşin : چؤزون، باغ و دويونله ريني آچين<br />قاباQaba : اوجا، يوكسه ك، ديك<br />قاپاقQapaq : اؤرتو، ياشماق<br />قاپلانQaplan : فارسجاسي پلنگ اولان ييرتيجي حئيوان<br />قاتلاQatla : دؤنه، دفعه، سفه ر، كره<br />قاتلانماديQatlanmadı : دؤزمه دي، ديره نمه دي، دايانمادي، تحه ممول ائتمه دي<br />قاتيQatı : برك، پك، گوجلو، ساغلام، قاييم، ايييجه، ياخشيجا<br />قاتيناQatına : اؤن، يان، مقام، حوضور، قانشار <br />قاچQaç : نئچه<br />قارانقوQaranqu : قارانليق، ايشيقسيز<br />قارقارQarqar : قارقيش ائده ر، يامان گون ديله يه ر<br />قاليجاQalıca : خالچا، كيچيك قالي (قالي`نين اصلي جهيزييه اولان قالينق`دير)<br />قالينQalın : قالاباليق، گوجلو، ساييسيز چوخلوغو اولان، قايير، قانلي، يئنيلمه ز، بوتؤو، بيرلييي اولان، وارلي، وارسيل <br />قامQam : اسكي توركله رده و اونلارين اينانجلارينا گؤره گله جه كده ن خبه ر وئرمه، بويو ياپما، روحلارلا ايليشگي قورما، سايريليقلاري توختاتما كيمي گؤره وله ري اولان، تؤره نله رده داوول چالاراق اوينايان باخشي ويا دين آدامي. قاملارين قادين اولانلاري "اودقانOdqan " آدلانيردي. "قام" دئگيسي، "كاهين" و "شامان" كلمه له رينين توركجه قارشيليغيدير ("شامان كلمه سي تونقوز و يا مانچور؛ "كاهين" ايسه عيبري كؤكه نليدير)<br />قامينQamın : سوره كلي، اوركه، اوركه ن، آراليقسيز، كسينتيسيز<br />قانداQanda : هارادا، هارايا، نره ده، نره يه، هايانا، هانسي يؤنه<br />قانليQanlı : آشيب داشان، چاغلايان، چالخالانان، دالقالانان، لپه نه نه ن، جوشقون، دويوملو، گور، بول (داها چوخ سولار و سو ايله ايلگيلي اولان چاي، گؤل، دره، تپه، دنيز و .... حاققيندا ايشله نير)<br />قايتابانQaytaban : ده وه سوروسو، آرخاج، ده وه نين ساخلانيلديغي يئر، آخير، آغاييل؛ ده وه، ده وه له ر<br />قاييرماQayırma : قايغيلانما، ماراقلانما، اوره ك يانديرما، درد ائتمه<br />قورقوت سينيرليQorqut sinirli : قورقوت`ون قوشدوغو، كؤكله دييي ياي<br />قوزقونQuzqun : لشه قونان، اؤلوت (جنده ك) يييه ن قوش، قجير، قجيل<br />قوشانماقQuşanmaq : بئلينه قورشاق، قيليج، بئل باغي كيمي شئيله ر باغلاماق، گييينمه ك<br />قوشلوQoşlu : قوغوشلو: قوش=قوغوشQoğuş : آشيلانميش دري (گؤنGön : آشيلانماميش دري)<br />قوينوQoynu : ياتماقدا ايكه ن قوللار آراسي، قوجاق، گييسي ايله گؤيوس آراسي، قورويوجو اورتام و شفقه تلي چئوره<br />قويو وئرديله رQoyu verdilәr : يئيينليكله قويدولار<br />قيميزQımız : قيسراق (ديشي آت) سوتو، تورشاميش قيسراق سوتونده ن ياپيلان بير چئشيت ايچگي<br />قيواناييمQıvanayım : سئوينه ييم، ايفتيخار ائديم<br />قيياQıya : اه يري، قيييق، قايقاجي، گؤز اوجو<br />قييديساQıydıysa : راضي اولدويسا، اوره كده ن راضيليق وئردييسه<br />قييماQıyma : سوزگون، چكيك، ياري قاپالي، گؤزون قيراغي<br />كلبجوگه زKәlbcügәz : عره بجه "كلب" (ايت)+ توركجه "-جوگه ز" (-جيك). بالاجا ايت، كيچيك كؤپه ك، ايتجيك، كؤپه كجيك <br />كندييهKәndiyә : كندينه، اؤزونه<br />كه وره ليبKәvrәlib : كه وره لمه كKәvrәlmәk -كؤوره لمه كKövrәlmәk : ضعيفله شمه ك، قيريلقان اولماق <br />كورKür : آنلاماز، دانقاز، ياراماز، خويرات، اوغورسوز، دانقازليقدان پيس ايشله ر ياپان كيمسه، ياخشيليق بيلمه يه ن، بئجه ريكسيز، هاوار كوي سالان، يوكسه ك سسله آغلايان اوشاق <br />كولوكKülük : جلد، يئيين و ايتي گئده ن آت، چاپار آت، جيدير آتي، قاچاقان آت<br />كئچهKeçә : ياپاغي و يا گئچي قيلينين توخونمادان و يالنيزجا دؤيولمه سي ايله الده ائديله ن بير چئشيت قابا قوماش، بو قوماشدان ياپيلان بؤرك، پالتار، قالي، كيليم و .... <br />گديلمه كGәdilmәk : گديك آچيلماق، ياريق آچيلماق، كسيجي شئيله رين آغزينين ديش ديش اولماسي، قيريليب كورلاشماسي<br />گؤتون گؤتونGötün götün : گؤتو اوزه رينده سورونه ره ك<br />گوزونGüzün : گوز (پاييز) دؤنه نجه سي سيراسيندا، گوز گونله رينده<br />گؤنده رGöndәr : سونگو، جيدا، اوجوندا تمره ني بولونان قارغي؛ بايراق چكيله ن ديره ك، سيريق، قاييق و يئلكه نلي گميله ره يؤن وئرمه يه يارايان، اوجوندا دمير اولان آغاج (سون آنلامدا يونانجادير)<br />گونلوكGünlük : بير چئشيت چادير<br />گؤوده Gövdә : بده ن<br />گووه نه يينGüvәnәyin : ايفتيخار ائده ييم<br />گووئييسيGüveyisi : كوره كه ني <br />گؤينه رGöynәr : يانار، آجييار، اوزوله ر، آجي چكه ر، دردله نه ر<br />گئده رديGedәrdi : رفع ائتدي، بير انگه لي اورتادان قالديردي، يوخ ائتدي<br />ملهه مMәlhәm : مرحه م <br />مينيتMinit : مينيك، مينيله ن آراج و يا حئيوان، مينمه لي<br />نؤكه رNökәr : قوللوقچو، قوللوق ائده ن كيمسه (موغولجادير)<br />هپHәp : هامي، بوتونويله<br />ويره كVirәk : قاوون؟ <br />ياخنيYaxnı : قيزارديلميش سوغانلا ياپيلان ات قاوورماسي (ياخماق فئعلينده ن)<br />يارچيماسينYarçımasın : موتلو اولماسين، بره كه ت تاپماسين، ساغالماسين، تانرينين لوطف و ائحسانينا ناييل اولماسين، يارديم گؤرمه سين. اوزو گولمه سين، خئيير گؤرمه سين<br />ياريماسينYarımasın : موتلو اولماسين، بره كه ت تاپماسين، ساغالماسين، اوزو گولمه سين، خئيير گؤرمه سين <br />يازيغيYazığı : سوچو، گوناهي، تقصيري <br />يازينYazın : ياز دؤنه نجه سي سيراسيندا، ياز گونله رينده<br />ياغيYağı : دوشمه ن<br />يالابيداقYalabıdaq : شيمشه ك كيمي، آلوو تك، بيرده ن بيره، ايلديريم تكين يئيين، غفله ته ن، آنسيزين (يالابيماقYalabımaq : پاريلداماق، ايشيلداماق، ايلديرماق. يالابYalab : پاريلداق، ايشيلدايان، گؤز قاماشديران، ايشيق ساچان، ايلديران)<br />يالينYalın : چيلخا، گييسيسيز، پالتارسيز، آري، لوت <br />يالينجاقYalıncaq : چيپلاق، لوت، گييسي گييمه ميش<br />ياوريمYavrım : بالام، اوشاغيم، چاغام، ببه ييم<br />ياياقYayaq : يايا <br />يايانYayan : يايا <br />يايينYayın : ياي دؤنه نجه سي سيراسيندا، ياي گونله رينده<br />ياليسي Yalısı: يالي، آتين يالي <br />يورتماقYortmaq : اتين يئيين گئتمه سي، آت قوشدورماق، آت چاپاراق گئتمه ك (يورتما-يورتمه ايله كؤكده شدير)<br />يوكله تYüklәt : يوك داشييان حئيوان، يوك داشيييجي <br />يوگره كYügrәk : يوگوره ن، سالديران، آخين ائده ن<br />يومYom : اييي ديله ك، بير شئيي بيتيريركه ن يا دا بير يئرده ن آيريليركه ن سؤيله نه ن سون سؤز، خئيير دوعا، ساعاده ت آرزيسي<br />يومورلانماقYumurlanmaq : ال آياغيني ييغيشديرماق، حاضيرلانماق، يومرو اولماق<br />يئتمانYetman : يئتيشميش، يئتگين<br />ييغشيرYığşır : توپلا، ييغ، بير آرايا گتير، ييغيشدير<br />ييغيناقYığınaq : توپلو<br />يئنYen : گييسينين قولونون آغزي، پالتارين قولو <br />يئنه رYenәr : اوتقو قازانار، اوستون گله ر، ظفه ر و غله به چالار<br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-642925241487509715?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-30999303531293347632009-03-19T18:35:00.000-07:002009-03-28T20:42:19.894-07:00<div dir="rtl"><br /><p style="text-align: center"><br /><strong>دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزو، <br />تارتيشمالي بير نئچه دئگي <br />و <br />اؤنه ري-چؤزومله مه له ريميز<br /><br />Dәdә Qorqut Kitabı Önsözü,<br />Tartışmalı bir neçә degi<br />vә<br />Önәri-Çözümlәmәlәrimiz<br /><br />مئهران باهارلي<br />Mehran Baharlı<br /><br />توزگون، يئلين آيي، سيغير ايلي<br />Tozgün, Yelin Ayı, Sığır İli<br />سه شنبه، ١٧ مارچ- ٢٠٠٩</strong><br /><br /><p style="text-align: justify"><br /><strong>سؤزوموز<br /><br />اؤن سؤزون يازيمي:</strong><br /><br />سؤزوموزده يايينلانان دده قورقورت كيتابي اؤن سؤزونون يازيميندا، آشاغيداكي ايلكه له ر گؤز اؤنونده بولوندورولموشدور:<br /><br />١-بوتون بتيك (متين)، سؤزوموز فونئتيك يازيمي تمه لينده يئني باشدان يازيلميشدير.<br /><br />٢-اوستره (فتحه) كلمه نين باشيندا گؤسته ريلمه ميش، كلمه نين ايچي و سونوندا ايسه "ه" ايله گؤسته ريلميشدير. ("و" و "ي" حرفله رينده ن اؤنجه گله ن فتحه له ر، كلمه باشيندا "اه" و كلمه ايچي و سونوندا "ه" ايله گؤسته ريلير): <br /><br />٢-الف: دئگي (كلمه) باشيندا "وv "، "يy " ده ن اؤنجه گله ن اوستره له ر (فتحه له ر)، "اه" ايله گؤسته ريلميشدير. اؤرنه يين: "اه يريƏyri "، "اه يله نƏylәn ".<br /><br />٢-ب: دئگي (كلمه) باشيندا "يy " و "وv "ده ن اؤنجه گله ن اوستره له رين (فتحه له رين) ديشينداكي بوتون اوستره له ر، "ا" ايله گؤسته ريلميشدير. اؤرنه يين: "ارƏr "، "اليندهƏlindǝ "، "اسكيƏski ". <br /><br />٢-ج: دئگينين (كلمه نين) ايلك هئجه سي ايله ايچينده "وv "، "يy " ده ن اؤنجه گله ن اوستره له ر (فتحه له ر)، "ه" بيچييي (حرفي) ايله گؤسته ريلميشدير. اؤرنه يين: "ده وهDǝvǝ "، "نه وهNǝvǝ " (فارسجا "نوه" يئرينه)، "حه ياHǝya " (فارسجا "حيا" يئرينه)، "ده ييرمه ن Dәyirmәn".<br /><br />٢-د: دئگينين ايلك هئجه سينده "يy " و "وv "ده ن اؤنجه گله ن اوستره له رين (فتحه له رين) ديشينداكي اوستره له ر گؤسته ريلمه ميشدير. اؤرنه يين: "گزديGǝzdi "، "قبولQǝbul "، "تپهTǝpǝ "، "گلديكGǝldik ".<br /><br />٢-ر: دئگي (كلمه) ايچينده يy " و "وv "ده ن اؤنجه گله ن اوستره له رين (فتحه له رين) ديشينداكي و كلمه سونونداكي بوتون اوستره له ر (فتحه له ر)، "ه" بيچييي (حرفي) ايله گؤسته ريلميشدير. اؤرنه يين "خبر" يئرينه "خبه رXǝbǝr "، "محمّد" يئرينه "محه ممه دMǝhǝmmǝd "، "قيامت" يئرينه "قييامه تQiyamǝt "، "طرف" يئرينه "طره فTǝrǝf "، "ددهDǝdǝ "، "كيمسهKimsǝ " يازيلميشدير.<br /><br />٣-اؤن سؤز، سؤزوموز`ون اسكي بتيكله رين (متينله رين) ساده له شديريلميش بيچيمله ريني يايمادا ايزله دييي يؤنته م اساسيندا يئنيده ن يازيلميشدير. سؤزوموز`ون اسكي متينله ري ساده له شديرمه ده اويدوغو ايلكه و قوراللار، باشقا يازيلاريميزدا آچيقلانميشدير.<br /><br />٤-اوخونوش و آنلاشيليرليغي آسانلاشديرماق اوچون ايضافي تركيبله رده بيزيم طره فيميزده ن آرتيريلان سون اكله ر، بير دورادان (نوقطه ده ن) سونرا گؤسته ريلميشدير. اؤرنه يين: اؤزگون (اصيل) متينده كي "اوغول كيمده ن اولدوغون آنا بيلير" جومله سي، بيزيم يايينيميزدا "اوْغول.ون کيمده ن اوْلدوغون.و، آنا بيلير" بيچيمينده و "الين اوزون يومادان" عيباره سي بيزيم يايينيميزدا "الين.ي اۇزون.و يۇمادان" شكلينده گؤسته ريلميشدير. بورادا دورالاردان (نوقطه له رده ن) سونرا گله ن ".ون"، ".ي" و ".و" بيزيم طره فيميزده ن اؤزگون بتييه (اصيل متينه) آرتيريلميش اولان سون اكله ردير، دورا و دورالاردان سونرا گله ن سون اكله رين سيليمله نمه سي (حذف ائديلمه سي) ايله اؤزگون بتيك (اصيل متن) الده ائديله بيلير. <br /><br />٥-عره بجه جومله و تركيبله ر، فونئتيكله شديريلمه ده ن و اولدوقلاري كيمي قورونوموشدور. اؤرنه يين: "بسم الله الرحمن الرحيم و به نستعين"، "عليه السّلام"، "عمّ".<br /><br /><strong>تارتيشمالي بير نئچه دئگي (كلمه) و بيزيم اؤنه ري-چؤزومله مه له ريميز</strong><br /><br />بيزيم دده قورقوت كيتابينين ال يازماسي اساسيندا حاضيرلاميش اولدوغوموز آشاغيداكي متينده، باشقا دده قورقوت كيتابلاري نشرينده ن فرقلي اولاراق اوخويوب، آنلاملانديريب و يا يازديغيميز بير نئچه دئگي (كلمه) ايله بيله شيك (تركيب) واردير:<br /><br /><strong>[١]"قاييرQayır ":</strong> ال يازما متنينده (قادر) اولاراق گئچه ن بو توركجه كلمه، دده قورقوت نشرله رينين چوخوندا "قادير" شكلينده وئريلير. آنلامي گوجلو اولان بو دئگينين (كلمه نين) اسكي توركجه ده كي بيچيمي "قاذير"دير. آنجاق اسكي توركجه ده كي "ذ" حرفي بير قورال اولاراق چاغداش آزه ربايجان توركجه سينده "ي" حرفينه دؤنوشدويونده ن دولايي، بيزجه بو كلمه نين دوزگون يازيمي، چاغداش بيچيمي اولان "قايير" شكلينده اولماليدير (آذاق-آياق، قاذا-قايا كيمي). آيريجا بو كلمه نين "قادير" شكلينده يازيلماسي، اونون عره بجه "قادر" كلمه سينين توركجه له شميش بيچيمي اولدوغو يانليش دوشونجه سيني يارادابيله ر. "قايير" كلمه سينين "قايا" (صخره آنلاميندا)، "قايي" (بير تورك بويونون آدي) و "قاييم" (برك آنلاميندا) كلمه له ري ايله كؤكده ش اولدوغونو آنيمساتماقدا (خاطيرلاتماقدا) يارار واردير.<br /><br /><strong>[٢] "قازاغوجا قايمايينجاQazağuca qaymayınca ":</strong> ال يازما متينده "قزه غوجه قيماينجه يول النمز" (قازاغوجا قايمايينجا، يول آلينماز) بيچيمينده بير جومله واردير. دده قورقوت نشرله رينين بير سيراسيندا "قايمايينجا" يئرينه "قييمايينجا" حتتا "مينمه يينجه"، "يئنمه يينجه" يازيلير. بيزجه دوغرو اولان "قايمايينجا"دير. "قايماق" فئعلينين آنلامي، راحاتليقلا يئر ده ييشديرمه ك، زوومه ك، يئر، قونوم و توتوم ده ييشديرمه كدير. اؤنسؤزده ايسه بير آتدان باشقا بير آتا گئچمه ك آنلامي واردير. "قازاغوجا قايمايينجا يول آلينماز" يعني آتلينين يول آلماسي اوچون، سيرادان بير آتي، داها يئيين گئده ن ايري و يئكه بير آتلا ده ييشديرمه سي گره كير. <br /><br /><strong>[٣] "سارپ يورويه نSarp yürüyǝn ": </strong>ال يازمادا "صرب يورركن قاضلق اتا نامرد يكت ينه بيلمز" (سارپ يوروركه ن قازيليق آتا نامه رد ايگيت مينه بيلمه ز) بيچيمينده يازيلميش بير جومله واردير. دده قورقوت نشرله رينين چوخوندا بو تركيب "سارپ يوروركه ن" اولاراق وئريلير. آنجاق بيزجه "يورركن" بيچيمي ناسيخ خطاسيدير و بو كلمه نين دوزگون يازيليشي "يوروكن" (يورويه ن) اولماليدير. بو جومله ده كي"سارپ يورويه ن"، "نامه رد ايگيت"ي دئييل، بلكه"قازيليق آت"ي تانيملايير، يعني "نامه رد بير ايگيت"، "سارپ يورويه ن قازيليق آتا" مينه بيلمه ز.<br /><br /><strong>[٤] "آدام ايچمه يه نAdam içmǝyǝn ": </strong>ال يازما متنينده "ادم ايچمز آجي صولر" اولاراق گئچه ن بو تركيب، دده قورقوت نشرله رينده "آدام ايچمه ز" بيچيمينده وئريلير. آنجاق بيزجه بو جومله نين يوخاري سطيرله رينده گله ن "گلمه يه ن"، "يئمه يه ن" و آشاغي سطرينده كي "يوروتمه يه ن" قاليبلارينا باخيلديغيندا، بو تركيبين ده "آدام ايچمه يه ن آجي سولار" اولماسي داها اويقوندور.<br /><br /><strong>[٥] "بيريسي تولدوران تويدورBirisi tolduran toydur ": </strong>ال يازما متنينده "بريسي طولدرن طويدر" بيچيمينده گئچه ن بو تركيبي، "دولدوران توپدور" اولاراق اوخويانلار اولموشدور. آنجاق بيزجه بو تركيبين دوغرو اوخونوشو "تولدوران تويدور" اولماليدير. سير كيلاوسين`ه گؤره "تولدوراماق" فئعلي، داغيتماق و "توي" كلمه سي اوبا، توپلانتي، ييغيناق، توپلولوق، توپلوم، اويماق و بوي آنلاملاريندادير. كيلاوسين اؤز ائتيمولوژيك سؤزلويونده اسكي توركجه ده وار اولان و آنلامي "داغيدان بوي" اولان "تولدوران بوي" تركيبيني ده ذيكر ائتميشدير. بو تركيب داها سونرالار -دده قورقوت كيتابيندا دا گؤرولدويو كيمي- " داغيدان اويماق" آنلاميندا اولان "تولدوران توي"ا چئوريلميشدير. دولاييسي ايله بورادا آنلاتيلماق ايسته نيله ن شئي بودور: قادينلارين بير تورو "سويو سولدوران" يعني نسلي توكه ده ن، بير تورو ده "تولدوران توي" يعني ييخيجي و داغيديجي اويماق كيميدير.<br /><br /><strong>[٦] "ببه كله ري بيتسينBǝbǝklǝri bitsin ": </strong>ال يازما متنينده "ببكلري بتسون" بيچيمينده گئچه ن بو تركيبي، "ببه كله ري يئتسين" اولاراق اوخويانلار اولموشدور. آنجاق بيزجه بو كلمه نين دوغرو اوخونوشو "ببه كله ري بيتسين" اولماليدير. اسكي توركجه ده "بيتمه ك" فئعلينين آنلاملاريندان بيري ده "دوغولماق، دونيايا گلمه ك"دير. دولاييسي ايله "ببه كله ري بيتسين" يعني "ببه كله ري دونيايا گلسين". قوتادغوبيليك`ده "اوغول بيتدي" يعني "اوغول دونيايا گلدي" اؤرنه يي واردير.<br /><br /><strong>[٧] "يوغورتو گؤزله رYoğurtu gözlǝr ": </strong>ال يازما متنينده "يوغرد كزلر" بيچيمينده گئچه ن بو تركيبي م. ارگين "يوغوردو گؤزله تمه ك" (يوغوردو بكله تمه ك، اينتيظار چكديرمه ك) اولاراق آنلاملانديرميشدير. آزه ربايجان بودونجوندا (جومهورييه تينده) ايسه صمه د عليزاده-فرهاد زئينالوف بونو "يوغوردو گه وه زله مه ك" اولاراق اوخوموش و "گوبود يئمه ك" دييه آنلاملانديرميشلاردير. بيزجه م. ارگين`ين آنلاملانديرماسي و ص. عليزاده-ف. زيئنالوف`ون هم اوخونوش و هم آنلاملانديرمالاري يانليشدير. اوچرا (چونكو) بو فئعل "گؤزله ر" اولوب و "گؤزله مه يئمه يي ياپماق" آنلاميندادير. بيليندييي كيمي، "گؤزله مه"، يوغورت و بازلاماج چؤره يينده ن ياپيلان بير يئمه ك چئشيتيدير. ذاته ن متنده ده عئيني شئي سؤيله نير: "دوققوز بازلاماج ايله ن بير كووه له ك يوغورتو گؤزله ر" يعني دوققوز بازلاماج چؤره يي ايله بير كووه له ك يوغورتدان گؤزله مه يئمه يي ياپار.<br /><br /><strong>[٨] "قوو قوولاديQov qovladı ": </strong>ال يازما متنينده "قوو قولدي" بيچيمينده گئچه ن بو تركيب، دده قورقوت نشرله رينين چوخوندا "قوو قووالادي" اولاراق وئريلير. آنجاق بيزجه بو تركيب -اؤزونده ن سونرا گله ن "دين دينله دي" قاليبينا اوياراق - "قوو قوولادي" اولماليدير، يعني "دئدي قوودو" و يا "غئيبه ت ائيله دي". بئله جه "قوو قوولادي، دين دينله دي" تركيبي، "غئيبه ت ائتدي، پيچيلداشاراق غئيبه ت ائده نله ري دينله دي" آنلاميندادير. <br /><br /><strong>دده قورقوت كيتابي اؤنسؤزو</strong><br /><br />"بسم الله الرحمن الرحيم و به نستعين"<br /><br />"رسول عليه السلام".ين زامانينا ياخين، بايات بوْيوندان "قوْرقوت آتا" دئرله ر بير ار قوْپدو. اوْغوز`ون اوْل کيشي تامام بيليجيسي ايدي. نه دئرسه، اوْلوردو. غئيبده ن تۆرلو خبه ر سؤيله ردي. حاق تاعالا اوْنون كؤنلونه ايلهام ائده ردي. قوْرقوت آتا آييتدي: "آخير زاماندا خانليق گئري، قايي`يا ده يه. کيمسه نه ال.له رينده ن آلمايا؛ آخير زامان اولوب، قييامه ت قوپونجا. بو دئدييي عوْثمان.ين نسليدير، ايشته سۆرولوب گئده يۆرور". و دخي نئچه بونا بنزه ر سؤز سؤيله دي. <br /><br />قوْرقوت آتا اوْغوز قوْومونون مۆشکولونو حلل ائده ردي. هر نه ايش اوْلسا، قوْرقوت آتا`يا دانيشمايينجا ايشله مه زله ردي. هر نه کي بۇيورسا، قبول ائده رله ردي؛ سؤزون.و تۇتوب، تامام ائده رله ردي. <br /> <br />دده قوْرقوت سوْيلاميش: <br /><br />آللاه-آللاه دئمه يينجه، ايشله ر اؤنمه ز. <br />قايير [١] تانري وئرمه يينجه، ار باييماز. <br />ازه لده ن يازيلماسا، قۇل باشينا قادا گلمه ز. <br />اجه ل وعده.سي ارمه يينجه، کيمسه اؤلمه ز. <br />اؤله ن آدام ديريلمه ز. <br />چيخان جان گئري گلمه ز. <br />بير ايگيتين قارا داغ يۇمروسونجا مالي اولسا، ييغار، دره ر، طله ب ائيله ر؛ نصيبينده ن آرتيغين.ي يييه بيلمه ز. <br />اۇرلاشيبان سۇلار داشسا، دنيز دوْلماز. <br />تکه ببورلوک ائيله يه ني، تانري سئومه ز. <br />كؤنلون.و اۇجا تۇتان ارده، دئوله ت اوْلماز. <br />ياد اوْغولو ساخلاماقلا اوْغول اوْلماز، <br />بؤيويه نده سالير گئده ر، گؤردوم دئمه ز. <br />کۆل تپه جيک اوْلماز. <br />گۆوئيي اوْغول اوْلماز. <br />قارا ائششه ک.ين باشينا اۇيان وۇرسان، قاتير اوْلماز. <br />قاراواشا دوْن گئييرسه ن، قادين اوْلماز. <br />ياپا ياپا قارلار ياغسا، يازا قالماز. <br />ياپاغيلي گؤيجه چمه ن، گۆزه قالماز. <br />اسکي پانبيق بئز اوْلماز. <br />قاري دۆشمه ن دوْست اوْلماز. <br />قازاغوجا قايمايينجا [٢] يوْل آلينماز. <br />قارا پوْلاد اۇز قيليجي چالمايينجا، قێريم دؤنمه ز. <br />ار مالينا قێيمايينجا، آدي چێخماز. <br />قێز آنادان گؤرمه يينجه، اؤيوت آلماز. <br />اوْغول آتادان گؤرمه يينجه، سۆفره چکمه ز. <br /><br />اوْغول آتانين يئتيريدير، ايکي گؤزونون بيريدير. <br />دئوله تلي اوْغول قوْپسا، اوْجاغينين کؤزودور. <br />اوْغول دخي نئيله سين، بابا اؤلوب مال قالماسا، <br />بابا ماليندان نه فايدا، باشدا دئوله ت اوْلماسا. <br />دئوله تسيز.ين شررينده ن آللاه ساخلاسين، خانيم، سيزي! <br /><br />دده قوْرقوت بير دخي سوْيلاميش: <br /><br />سارپ يۆرويه ن [٣] قازيليق آتا، نامه رد ايگيت مينه بيلمه ز؛ مينينجه، مينمه سه يئگ!<br />چاليب کسه ر اۇز قێليجي مۆخه ننه ثله ر چالينجا، چالماسا يئگ! <br />چالا بيله ن ايگيته، اوْخ ايله قێليجدان بير چوْماق يئگ! <br />قوْنوغو گلمه يه ن قارا ائوله ر، يێخيلسا يئگ! <br />آت يئمه يه ن آجي اوْتلار بيتينجه، بيتمه سه يئگ! <br />آدام ايچمه يه ن [٤] آجي سۇلار سێزينجا، سێزماسا يئگ! <br />آتا آدين.ي يۆروتمه يه ن خوْيرات اوْغول، آتا بئلينده ن انينجه، انمه سه يئگ؛ <br />آنا رحمينه دۆشونجه، دوْغماسا يئگ! <br />آتا آدين.ي يۆروده نده، دئوله تلي اوْغول يئگ! <br />يالان سؤز بو دۆنيادا اوْلونجا، اوْلماسا يئگ! <br />گرچه كله رين اۆچ اوْتوز اوْن ياشيني دوْلدورسا يئگ! <br /><br />اۆچ اوْتوز اوْن ياشينيز دوْلسون! <br />حاق سيزه يامان گتيرمه سين! <br />دئوله تينيز پايه نده اوْلسون، خانيم، هئي! <br /><br />دده قوْرقوت [+بير دخي] سوْيلاميش، گؤره ليم، خانيم، نه سوْيلاميش: <br /><br />گئتديکده يئرين اوْتلاقلارين.ي، گئييك بيلير. <br />گنه ز يئرله ر.ين چمه نله رين.ي، قۇلان بيلير. <br />آيري آيري يوْللار.ين ايزين.ي، ده وه بيلير. <br />يئددي دره.نين قوْخولارين.ي، تۆلکو بيلير. <br />دۆنله کاروان.ين کؤچدويون.و، تۇرقاي بيلير. <br />اوْغول.ون کيمده ن اوْلدوغون.و، آنا بيلير. <br />ارين آغيرين.ي، يئينيسين.ي، آت بيلير. <br />آغير يۆکله ر.ين زحمه تين.ي قاتير بيلير. <br />نه يئرده سێزيلار وارسا، چکه ن.ي بيلير. <br />غافيل باشين آغريسين.ي، بئيني بيلير. <br />قوْلجا قوْپوز.و گؤتوروب، ائلده ن ائله، به يده ن به يه اوْزان گزه ر. ار جؤمه ردين.ي، ار ناکه سين.ي، اوْزان بيلير. <br /><br />ايلئيينيزده چاليب آييدان، اوْزان اوْلسون. <br />آزيب گله ن قاداني تانري ساوسين، خانيم، هئي! <br /><br />دده قوْرقوت گنه سوْيلاميش، گؤره ليم، خانيم، نه سوْيلاميش: <br /> <br />آغيز آچيب اؤيه ر اوْلسام، اۆستوموزده تانري گؤركلو، <br />تانري دوْستو، دين سروه ري، محه ممه د گؤركلو. <br />محه ممه د`ين ساغ يانيندا ناماز قيلان ابوبکير-ي صيدديق گؤركلو. <br />آخير سي پارا باشيدير "عمّ" گؤركلو. <br />هئجه سينله يين دۆز اوْخونسا، ياسين گؤركلو. <br />قێليج چالدي، دين آچدي، شاه-ي مردان علي گؤركلو. <br />علي`نين اوْغوللاري، پئيغه مبه ر.ين نه واله له ري، کربه لا يازيسيندا يزيديله ر الينده شهيد اوْلدو، حسه ن ايله حۆسئين ايکي قارداش، بيله گؤركلو. <br />يازيليب دۆزولوب گؤيده ن اندي تانري.نين عئلمي، قۇرآن گؤركلو. <br />اول قۇرآن`ي يازدي دۆزدو عوله مالار، اؤيره نينجه كؤبه دي، بيچدي، عاليمله ر.ين سروه ري عوْثمان عففان اوْغلو، گؤركلو. <br />آلچاق يئرده ياپيليبدير تانري.نين ائوي، مککه گؤركلو. <br />اوْل مککه`يه ساغ وارسا، اسه ن گلسه، صيدقي بۆتون حاجي گؤركلو. <br />ساغيش گۆنونده، آينا گؤركلو. <br />آينا گۆنو اوْخوياندا، خۆطبه گؤركلو. <br />قۇلاق وۇروب دينله يه نده، اۆممه ت گؤركلو. <br />ميناره ده بانلاياندا، فقيه گؤركلو. <br />ديزين.ي باسيب اوْتوراندا، حالال گؤركلو. <br />دۇلوموندان آغارسا، بابا گؤركلو. <br />آغ سۆتون.و دوْيا امزيرسه، آنا گؤركلو. <br />ياناشيب يوْلا گيره نده، قارا بۇغور گؤركلو. <br />سئوگيلي قارداش گؤركلو. <br />يانال آلا ائو.ين يانيندا ديکيلسه، گرده ك گؤركلو. <br />اۇزونجا تنه في گؤركلو. <br />اوْغول گؤركلو. <br />قامۇسونا بنزه مه دي جۆمله عاله مله ري يارادان آللاه، تانري گؤركلو. <br /><br />اوْل اؤيدويوم اۇجا تانري، دوْست اوْلوبان مده د ارسين، خانيم، هئي! <br /><br />[+دده قوْرقوت ديلينده ن] اوْزان آييدير: <br /><br />قاريلار دؤرت تۆرلودور: بيريسي سوْلدوران سوْي.و.دور. بيريسي توْلدوران [٥] توْيدور. بيريسي ائوين داياغيدير، بيريسي نئجه سؤيله رسه ن، باياغيدير. <br /><br />اوْزان! ائوين داياغي اوْلدور کي، يازيدان ياباندان ائوه بير قوْنوق گلسه، ار آدام ائوده اوْلماسا، اوْل اونو يئديره ر، ايچيره ر، آغيرلار، عزيزله ر، گؤنده ره ر. اوْل عاييشه، فاطيمه سوْيودور. خانيم، اوْنون ببه کله ري بيتسين [٦]!. اوْجاغينا بۇنجولايين آورات گلسين!. <br /> <br />گلديک، اوْل کيم، سوْلدوران سوْي.و.دور. صاباحدانجا يئرينده ن اؤرو دۇرار. الين.ي اۆزون.و يۇمادان، دوْققوز بازلاماج ايله ن بير كۆوه له ك يوْغورت.و گؤزله ر [٧]؛ دوْيونجا، تێخا باسا يئر. الين.ي بؤيرونه وۇرار، آييدار: "بو ائوي خاراب اوْلاسي! اره واراليدان بري، دخي قارنيم دوْيمادي. اۆزوم گۆلمه دي؛ آياغيم باشماق، اۆزوم ياشماق گؤرمه دي"؛ دئر. "آه، نوْلايدي، بو اؤله يدي، بيرينه دخي وارايديم، اۇماريمدان ياخشي اۇيار اوْلايدي" دئر. اوْنون كيمينين، خانيم، ببه کله ري بيتمه سين!. اوْجاغينا بۇنجولايين آورات گلمه سين!. <br /><br />گلديک، اوْل کيم، توْلدوران تويدور. تپره دينجه يئرينده ن اؤرو دۇردو. الين.ي اۆزون.و يۇمادان، اوْبانين اوْل اۇجوندان بو اۇجونا، بو اۇجوندان اوْل اۇجونا چارپيشديردي؛ قوْو قوْولادي [٨]، دين دينله دي. اؤيله ده نجه گزدي؛ اؤيله ده ن سوْنرا ائوينه گلدي. گؤردو کيم، اوْغرو کؤپه ک، يئکه دانا، ائويني بيربيرينه قاتميش؛ تاووق.ون کۆمه سينه، سێغير.ين دامينا دؤنموش. قوْنشولارينا چاغيرار کي: "يئته ر [قێز]! زۆلئيخا! زۆبئيده! اؤرووئيده! جان قێز! جان پاشا! آينا مله ک! قۇتلو مله ک! اؤلمه يه، ايتمه يه گئتمه ميشديم، ياتاجاق يئريم گنه بۇ خاراب اوْلاسييدي؛ نوْلايدي منيم ائويمه بير لحظه باخايدينيز! "قوْنشو حاققي، تانري حاققي" دئيه سؤيله ر. بۇنون كيمينين، خانيم، ببه کله ري بيتمه سين!. اوْجاغينا بۇنون كيمي آورات گلمه سين!. <br /><br />گلديک، اوْل کيم، نئجه سؤيله رسه ن، باياغيدير. ائوينه يازيدان، ياباندان بير اۇتلو قوْنوق گلسه، ار آدام ائوده اوْلسا، اوْنا دئسه کي: "دۇر اتمه ک گتير يييه ليم، بو دا يئسين"؛ دئسه: "پيشميش اتمه يين بقاسي اولماز، يئمه ک گره كدير"؛ آورات آييدار: "نئيله يه ييم، بۇ يێخيلاجاق ائوده اۇن يوْخ، اله ک يوْخ، ده وه ده ييرمه نده ن گلمه دي" دئر. "نه گليرسه، منيم ساغريما گلسين" دئيه، الين.ي گؤتونه وۇرور، يؤنون.و آناري، ساغريسين.ي ارينه دؤنده رير. مين سؤيله رسه ن، بيريسيني قۇيماز، ارين.ين سؤزونو قۇلاغينا قوْيماز. اوْل، نۇح پئيغه مبه ر`ين ائششه يي اصليدير. اوْندان دخي سيزي، خانيم، آللاه ساخلاسين! اوْجاغينيزا بۇنجولايين آورات گلمه سين!. <br /><br /><strong>قيسسا سؤزلوك</strong><br /><br />آناريAnarı : اونا ساري، اؤته يه دوغرو، اؤته يه، اؤته، قارشي طره ف<br />آييتديAyıtdı : دئدي، سؤيله دي، خطاب ائتدي (آييتماقAyıtmaq : سؤيله مه ك، دئمه ك)<br />اتمه¬كƏtmәk : چؤره ك، اكمه ك<br />اسه¬نƏsәn : ساغلام، ساغليقلي، ساغ، سايريليغي اولمايان، آليز و چولاق اولمايان<br />اوتلاقOtlaq : اوت اولان يئر، اوتلاناجاق يئر، اوتاريلماق اوچون يارارلانيلان يايلاق<br />اوتلوUtlu : اوتانج دويقوسونا يييه كيمسه، حه يالي و محجوب (اوتUt : شرم، حه يا، حوجب، عار)<br />اورلاشيبانUrlaşıban : باغريشاراق، چاغريشاراق، قيشقيراراق، بيربيرينه ووروب بؤيوك گورولتو چيخاراراق<br />اوزUz : مهاره تلي، اوستاجا، ياخشي، اييي، گؤزه ل<br />اوزانOzan : آشيق، قوپوز چالاراق بوي بويلايان، سوي سويلايان كيمسه، بودون قوشاري (خالق شاعيري)<br />اوغوزOğuz : دونيا توركله رينده ن اؤنه ملي بير بؤلومونون اورتاق آدي، "بويلار، اويماقلار" آنلاميندا.<br />اولوبانOluban : اولاركه ن<br />اوماريمدانUmarımdan : اومدوغومدان، چاره مده ن (اومارUmar : اومولان شئي، چاره)<br />اويارUyar : اويقون اولار (اويماقUymaq : اويقون اولماق)<br />اويانUyan : يويه ن، نوختا، اووسار، جيلوو، گئم، قانتارما <br />اؤروÖrü : آياغا قالخميش، ديك دورموش (اؤرو دورماقÖrü durmaq : آياغا قالخماق، ديك دورماق، يوكسه لمه ك، يوخاري چيخماق)<br />اؤنمه¬زÖnmәz : ايله ري گئتمه ز، ايله رله مه ز، قاباغا گئتمه ز، اؤنه گئتمه ز (اؤنمه كÖnmәk : ايله رله مه ك)<br />اؤيله ده نجهÖylәdәncә : اؤيله نه ده ك، اؤيله يه جه ن (اؤيلهÖylә : ناهار چاغي)<br />اؤيه رÖyәr : آلقيشلار، مدح و تعريف ائده ر (اؤيمه كÖymәk ، اؤومه كÖvmәk : مدح و تحسين ائتمه ك)<br />اؤيوتÖyüt : نصيحه ت، پند، تاپشيريق، وعظ<br />ايشتهİştә : بودور!، ايندي!، گالا!، آلا! (بير شئي گؤسته ريليركه ن، بير شئيه ديققه ت چكمه ك اوچون و يا بير سؤزون سونونا گلينجه سؤيله نير)<br />ايلئيينيزدهİleyinizdә : قارشينيزدا، قاباغينيزدا (ايلئيİley : قارشي، قاباق، اؤن)<br />بازلاماجBazlamac : ساجدا پيشيريله ن بير چئشيت ياغلي و قالين چؤره ك<br />باياتBayat : تانري آدلاريندان، اوغوز توركله رينده ن بير بويون آدي، "وارلي، باشقالارينا ائحتيياجي اولمايان" آنلاميندا<br />باياغيديرBayağıdır : اؤنه مسيز و سيراداندير، دوشوك دوزئيلي و شيتدير (باياغيBayağı : سيرادان، شيت، اؤنه مسيز، دوشوك دوزئيلي)<br />باييمازBayımaz : وارليقلي اولماز (باييماقBayımaq : وارليقلي اولماق، وارلانماق)<br />بوتونBütün : بوتؤو، ايماني بوتؤو (بوتمه كBütmәk : ايمان گتيرمه ك)<br />بوغورBuğur : اركه ك ده وه<br />بونجولايينBunculayın : بونون كيمي، بونجا، بئله، بونا بنزه ر<br />بويBoy : طايفا، ائل، اويماق<br />بيتسينBitsin : دوغولسون، دونيايا گلسين (اوغلان بيتدي: اوغلان دونيايا گلدي. قوتادغو بيليك)<br />بيتمه سينBitmәsin : دوغولماسين، دونيايا گلمه سين. (قوتادغو بيليك)<br />بيلهBilә : بيرگه، بيرليكده، ايله<br />تنه فيTәnәfi : ايپي<br />تورقايTurqay : بير چئشيت قوش، چايير قوشو<br />تورلوTürlü : چئشيتلي<br />تولدوران تويTolduran toy : داغيدان جمعيييه ت. (تولدوراماقTolduramaq : داغيتماق. بوي تولدورادي- جمعييه ت داغيلدي. كيلاوسين)<br />خانليقXanlıq : شاهليق، پاديشاهليق، سلطه نه ت<br />خويراتXoyrat : قابا، ياراماز، تربييه سيز، اده بسيز<br />دره رDәrәr : توپلار، بير يئره ييغار (درمه كDәrmәk : توپلاماق، بير يئره ييغماق)<br />ده يهDәyә : يئتيشه، اولاشا، اريشه (ده يمه كDәymәk : يئتيشمه ك، اولاشماق، ارمه ك)<br />دولوموندانDulumundan : شاقاقيندان (دولومDulum : باشدا آلين ايله قولاق آراسينداكي بؤلگه)<br />دونلهDünlә : گئجه له يين، گئجه ايكه ن (دونDün : گئجه، قارانليق)<br />دينDin : ياواش سسله قونوشما، پيچيلداشما، فيسيلداما، غئيبه ت <br />سارپSarp : ديك، چتين، برك، شيديرقي<br />ساغريماSağrıma : يانيما (ساغريSağrı : اينسانين اونباسي، بالدير، بوت، قالچا)<br />ساغيشSağış : حئساب (ساغيش گونوSağış günü : حئساب گونو، محشه ر)<br />ساليرSalır : بيراخير، بوشلار (سالماقSalmaq : بيراخماق، بوشلاماق، آتماق)<br />ساوسينSavsın : مودافيعه ائتسين. ساوماقSavmaq : مودافيعه ائتمه ك، دفع ائتمه ك<br />سولدوران سويودورSolduran soyudur : سويو سولدوراندير، نسلي توكه ده ندير.<br />سويلاميشSoylamış : قوشوق سؤيله ميش (سويلاماقSoylamaq : قوشوق اوخوماق، قوچاقلاما=دستان سؤيله مه ك)<br />سيزيلارSızılar : آجيلار، آغريلار <br />سيزينجاSızınca : سسسيزجه آخينجا، سوزه نده (سيزماقSızmaq : بير سيوينين آزجا، سسسيزجه، ياواش ياواش و بللي اولمادان آخماسي، زينه وئرمه سي)<br />قاراواشQaravaş : قادين قوللوقچو<br />قازاغوجQazağuc : يئيين گئده ن ايري و يئكه آت، بير داغ آدي، بو داغدا يئتيشديرله ن آت چئشيتي<br />قازيليقQazılıq : بير چئشيت قاچاقان و گوجلو آت، دؤيوشچو و غزا آتي، بير داغ آدي، بو داغدا يئتيشديرله ن آت چئشيتي<br />قاموسوناQamusuna : هاميسينا<br />قايمايينجاQaymayınca : زووه ره ك يئر (بورادا آت) ده ييشديرمه يينجه، (قايماقQaymaq : راحاتليقلا يئر ده ييشديرمه ك، زوومه ك؛ يئر، قونوم و يا توتوم ده ييشديرمه ك)<br />قاييرQayır : قادير، گوجلو (عره بجه قادر`له ايلگيسيزدير)<br />قوپدوQopdu : اورتايا چيخدي (قوپماقQopmaq : اورتايا چيخماق)<br />قوپوزQopuz : آشيق سازي<br />قولQul : بنده<br />قولانQulan : چؤل ائششه يي، وحشي داغ ائششه يي<br />قولجاQolca : قولا سالينان، اوزونلوغو قول بويوندا اولان<br />قونوغوQonuğu : قوناغي (قونوقQonuq : قوناق)<br />قوو قوولاديQov qovladı : بيرينين آرخاسيندان دانيشدي، دئدي قوودو، غئيبه ت ائتدي (قووQov : غئيبه ت، شاييعه)<br />قويمازQuymaz : قولاق آسماز، دينله مه ز (قويماقQuymaq : قولاق آسماق، دينله مه ك)<br />قيريمQırım : دؤيوشده قارشيلاشان رقيب<br />كؤبه ديKöbәdi : قيراقلاريني چئويردي، صححافي ائتدي (كؤبه مه كKöbәmәk : قوماش و كاغاز كيمي نازيك بير شئيين قيراقلاريني اؤز اوزه رينه چئويرمه ك، قاتلاديقدان سونرا تيكمه ك، مجازه ن صححافي ائتمه ك)<br />كؤزودورKözüdür : اود پارچاسيدير، (كؤزKöz : قيزارميش و سويوماميش كؤمور).<br />كومه سينهKümәsinә : نينينه، هينينه (كومهKümә : كوما، يووا، قوشلارين نيني، تويوقلارين هيني)<br />كووه له كKüvәlәk : يوغورت قابي، قولپلو سو بايداسي<br />كيمسه نهKimsәnә : هئچ كيمسه<br />گنه زGәnәz : راحاتليقلا اولاشيلابيلينه جه ك ياخين يئر، سويو آز اولان قورو يئر<br />گؤركلوGörklü : گؤزه ل، ياراشيقلي، ياخيشيقلي<br />گؤزله رGözlәr : گؤزله مه يئمه يي ياپار (گؤزله مهGözlәmә : يوغورت، بازلاماج، يومورتا، ساريمساق و ياغدان ياپيلان بير چئشيت يئمه ك)<br />گوزهGüzә : پاييزا (گوزGüz : پاييز)<br />گووئييGüveyi : كوره كه ن<br />گئتديكدهGetdikdә : گئده نده، گئتدييي يئرده<br />گئده يورورGedә yürür : يورويه ره ك گئدير<br />گئييكGeyik : داغ گئچيسي<br />موخه ننه ثMüxәnnәs : نامه رد، خايين، آلدادان، آرخادان ووران<br />نه والهNәvalә : نه وه (نوه)<br />واراليدانVaralıdan : واراندان بري (وارماقVarmaq : گئتمه ك، اولاشماق)<br />ياپاغيليYapağılı : سيخ و گور يونلو (ياپاغيYapağı : يازدا قيرخيلان يون)<br />يازيسينداYazısında : چؤلونده <br />ياشماقYaşmaq : اوزه تاخيلان اؤرتو و نيقاب<br />يانالYanal : يان طره ف، ياندا اولان<br />يومروسونجاYumrusunca : ييغينيجان، توپلوسونجا<br />يؤنYön : اوز، دوغرولتو، جهه ت، جبهه<br />يئتيريديرYetiridir : يئتيشديرديييدير، بويا باشا چاتديرديغيدير<br />يئگYeg : يئي، ياخشي، اييي<br />يئينيسينيYeyinisini : يئيينيني، سورعه تليسيني، آغير و ياواش اولمايانيني<br /><br /><strong>گرچه يه هو!!! </strong><br /><br /><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-3099930353129334763?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-3541005387122902432008-01-20T08:26:00.000-08:002008-01-20T08:27:24.439-08:00<p style="text-align: center"><br />دده قورقود توركمنجه- اٶنسٶز<br /><br />Çapa tayyarlan:<br />Akmırat Qürqenli<br />2005<br /><p style="text-align: justify"><br />1 Qiriş<br />Oquzlarıñ (Türkmenleriñ) iñ qadımı eposı(hemsı dastanı) bolan Dəde<br />Qorkut/ Qorkut Ata, 15-nci yyüzyılda Türkçülik düşüncəniniñ barha ösen<br />Ilhanlılar döwründe Ozanlar tarapından il arasına köp yayrayar. Ozanlar<br />Qorkut ata, Qöroqlı yalı milli destanları, toy-tomaşalararda, məreke<br />meylislerde şowhun bilen aydıp berer ekenler. Soñra bu rowarayatlar, kətipler<br />tarapından yazılıp başlanyar. Həzir Qorkut ata destanınıñ iki sanı dürli<br />qolyazmasınıñ bardıqı bilinyər. Olardan birisi Vatikan kitaphanasında,<br />beylekisi bolsa Almanıñ Deresden şəher kitaphanasında saklanyar. Bu<br />qolyazmalarıñ fotokopiyaları Türkmenistanıñ milli qolyazmalar inistitutına<br />qetrildipdir.<br />Yazqa qeçen Qorkut ata bir sözbaşı bilen 12 baydan (boy/destandan) ıbarat.<br />Sözbaşı, Osmanlı döwründe, soñra artdırlana meñzeyər. Eserdəki baylarıñ<br />hersı öz başına, ayrı-ayrı düzlen yalı bolup qörünse-de, olarda qidip yatan bir<br />sıdırqıyn durmuş obrazı qörünyər. Olarda Oquz iliniñ batırlıqı, ər yiqitleriñ<br />söweşleri, qöçüp-qonuşlar, dəp-dessurları, aw awlamak, ok atmak, toyları,<br />yasları… suwratlanıpdır.<br />Qorkut ata destanı tarıh hem ceoqrafıya taydanam ulı əhmiyete eye.<br />Oquzlarıñ ilki oturan topraklarını, durmuş yaqdaylarını we han-beqlerini<br />sayqarmak bolyar.<br />Eserde 9-nci asırda Türküstan Türkleri, şol sandan Qöktürkleriñ durmuşı<br />yaqşı yañlanıpdır. Onda Qaracık, Saqnak, Cend, Yeni-kent yalı tarıhı<br />şəherlerden söz edilip, ençeme dəpler hakında qürrüñ berilyər, mısal üçin<br />ölüniñ «yōqaşını»(yok+aşı) bermek, ölen yiqidiñ atınıñ quyruqını kesmek,<br />batırlara yuska(depecik) qaldırmak, ölen yiqidiñ atını onuñ bilen bile caylamak<br />«atım boqazlap, aşım beriñ», öleniñ ıyzından dırnak bilen yüzleri sıyrıp, qan<br />yaş dökmek, oqlan edermenlik qörkezmese at dakmazlık, baytalıñ(yılkınıñ)<br />2<br />etini iymek dəpleri qörse bolyar. Henizem Türkmenlerde «baytal ölsün, bal<br />qaynasın», «baytal eti, bal eti», kımıs içmek we ş.m. nakıllar bar.<br />Oquzlarıñ ulı duşmanı Qıpçaklar bolupdır, eserde bir batır öwlende<br />”Qıpcak melekne qan qusduran” diyilyər (2-nci bay)<br />Oquzlar Beçene (Piçnek) ili bilen hem yaqı bolupdır. Abulqazınıñ 18-nci<br />yüzyılda yazdıran «Şecere-ye terakime شجره تراکمه » eserinde bu hakda şeyle<br />diyilyər:<br />«Beçene uruqı özünden ”Turaqa” tarap Salur ili bile yaqı bolup çapışar<br />erdiler. Bəş, altı arkaqaçe bu iki ilniñ arasında duşmanlık bar erdi. Beçene ili<br />Salur iline qalıp qelurlar eydi. Onuñ üçin Salur ili, Beçene halkına ”it<br />Beçene” diyerler. Beçene ilniñ Doymadık atlı bir padışası bar erdi, ol qoşun<br />birle qelip, Salur ilini çapıp, Salur qazan alpnıñ enesi Ceceklini olcalap alup<br />qitdi»<br />Bu tarıyhı fakt, Dəde Qorkut destanınıñ ikinci bayında aqzalyar.<br />Oquz iliniñ 24 taypa ayrılşı barasında ”Şecere-ye terakimede” şeyle diyilyər:<br />«Oquz han oqlanlarına: ”Siz üçüñiz altın yayı tapıp qetirdiñiz, siziñ adıñız<br />Bozok bolsun, sizlerden bolanları kıyamata çenli Bozok diysinler” diydi. Üç<br />ok qetiren üç kiçi oqullarına:” Sizden bolanlara üçok diysinler” diydi, we<br />yene aytdı: ”Yay ok birle qeturqeñiz. Ol eş kişi bolmadı, Tañrıdan boldı.<br />Bizden burun öten halk yayı padışa ornunda bilip, okı ilçi ornunda qoyarlar.<br />Okı haysı yana bar diyse, ok ol yere barar. Men ölemden soñra, Bozok<br />nesliden bir kimse layık bola, halk onı patışa kılsun. Kıyamata çenli<br />Bozokuñ bir yaqşısı patışa bolsun we özqeleri saq tarapda oltursunlar.<br />Üçoklar onuñ sōl tarapında oltursunr” diydi».<br />Bu bölünşik şulardan ıbarat:<br />Bozoklar:<br />1-Qayı (qayım, berk)<br />2- Bayat (döwletli)<br />3- Alka-öyli (başarcañ)<br />3<br />4- Qara-öylük (niyrede otursa aköyli)<br />5- Yazır (iller aqası)<br />6- Dökür (töre, han)<br />7- Dōdurqa (yuwrt almak, at salmaqı bilqiç)<br />8- Yaparlı (yıqnanmak)<br />9- Owşar (yıldam, yüwrük)<br />10- Qırık (böke, pəliwan)<br />11- Beqdil (hormatlı)<br />12- Qarkın (işli)<br />Üçoklarlar:<br />1-Bayandar (bay, bereketli)<br />2-Beçene (qazaplı, söz bilqiç)<br />3-Çowdur (namıslı)<br />4-Çepni (batır)<br />5-Eymir (baylar bayı)<br />6-Ala-yonatlı (ala atlı)<br />7-Örəker (yaqşı)<br />8-Iqdir (uluq/ ulı)<br />9-Bökdür (qullukçı)<br />10-Uwa (belent mertebeli)<br />11-Qonuk (eziz)<br />12- Salır (qılcı ötqür)<br />Dəde Qorkut destanında, Bozoklar «Daş/daşkı Oquz», Üç-okları bolsa<br />«Iç/içerki Oquz» diyilyər. Eserde Oquzlarıñ baştutanı Bayandar han öz<br />qeñeşçileri bolan beqler bilen yurt dolandıryar, söweş waqtında bütin beqleriñ<br />ruqsatı bilen yöriyər. Destanda Bayndar hanıñ körekeni/qiyewsi Salır Qazanıñ<br />ulı rolı bar. Bayandar han oturan yerinden turmayan adam edilip qörkezilipdir.<br />4<br />Onuñ oqlı ya-da yakıyn qarındaşı bolmandır. Bu Bayndar han qöye soñra,<br />destana qirizilen bolmalı. Akqoyunlı Türkmenleriñ Bayandar diyen padışası<br />bar. Oquz boylarındakı (uruqlarındakı) Bayandar hanıñ atasınıñ adı Qök<br />handır. Yöne eserde onuñ atası «Qam-qan» diyilyər. Şeyle-de qadımı<br />eserlerde Salır Qazanıñ adı ”Enkeş” diyilip qörkezilen bolsa, Dəde Qorkut<br />destanında «Ulaş» diyilyər. Dəde Qorkudıñ ”Vatikan” nusqasında eseriñ adı<br />Qazan beq bilen baqlı bolup, ol «Oquznama we Qazan beq» diyip<br />atlandırılıpdır. Qazan beq qoşun serkerdesi bolup, hökümi yörqünli kişi<br />sayılyar. Salır Qazan Içoquzlardan bolup, iliñ ulı qeñeşçisi hökmünde<br />hormatlanıpdır. Ol yılda bir qezek öyüni öz iline talatdırıpdır.<br />Salır Qazan hakında ençeme tarıyhı faktlar bar. Hoca Reşiyt et-diniñ «Came<br />ut-tevarıyhı جامع التواريخ », şeyle-de Abulqazınıñ «Şecere-ye terakime» eserinde<br />bu şahsıyet hakında qürrüñ berilyər.<br /><br />Dəde Qorkut kim bolupdır?<br />Dəde Qorkut, Oquz iliniñ iñ dana/bilqiç kişisi, öñden qörüci bilermeni,<br />qeñeşçisi. Ol öz qopuzı (tamdırası) bilen ilden-ile, beqden-beqe aylanıp,<br />öwütleri bilen han-beqleri doqrulıqa çaqıryar. Onuñ aydan qoşqı-öwütleri<br />yıqnanıp, oña «Dəde Qorkut» adı berilyər. Ol batırlıqı öwyər, namartlıqı<br />yazqaryar, yiqrenyər. Ata adı Türki halklarıñ arasında arassalıqıñ, pəkliqiñ,<br />yaqşı-zadalıqıñ simbolıdır.<br />Dəde Qorkut, yaş oqlanlara at beryər (Buqaç, Bamsı Beyrek, Basat…), qerek<br />waqtında başqa ile ilçi bolup qidyər.<br />11-nci yüzyılda yaşap öten Hoca Reşiyt etdin, Dəde Qorkut hakında şeyle<br />diyipdir: «Ol 295 yıl mundan ozal Aynal siryaw Qöy han (Oquzlarıñ<br />yabqusı/hanı) döwründe, ilçi hökmünde Muhammet piyqamberiñ yanıñ<br />iberilyər».<br />Türkmenlerde, bolmacak işi etcek bolanlara «Qorkudıñ qabrını qazma»<br />diyilyər, şu pəhimden uqur alınsa onuñ uzak yaşandıqını añsa bolyar.<br />5<br />Türküstanlı Türkleriñ rowayatına qörə Dəde Qorkut her yere baranda bir<br />qabrıñ qazlıp durandıqını qörüp, «bu kimiñ qabrı?» diyip soranda «Dəde<br />Qorkut diyen ər öz qabrına seredip duwr, bu şonuñ mazarı» diyip coqap<br />beryərler. Dəde Qorkut ol yerden qaçyar, ol nirə barsa şeyle zada duwş qelyər,<br />soñunda ol 300 yaşında, şol qabırlarıñ birinde caylanyar diyilyər. Rowayatlara<br />qörə bu mazar Qorkut şəherinde həzirki Qazaqıstanıñ «Novo-Kazalinsk» bilen<br />«Qızıl-ordanıñ» aralıqında yerleşipdir diyərler. Türkmensəhranıñ «Qüllidaq»<br />sebtinde «İnçeli Qerkeziñ» qarşısında Qorkut adında bir daqıñ yamacı bar, bu<br />at, Dəde Qorkut bilen baqlanşıklı bolmaqı ahmal.<br />Dəde Qorkut destanlarındakı bayları aydıp beryən ozanlar bolupdır. Olar<br />sözleriniñ soñunda: «Dədem Qokut qeldi, bay-bayladı, söy-söyledi…» diyərler.<br />Yene-de olar: «hanı ol diydiqim beq, erenler» diyip, özünden ozalkı döwri<br />qürrüñ beryərler. Kəbir baylarda, Dəde Qorkut qelip: «Bu bay Dəli<br />Domrolıñkı… bu bay Emraqıñkı bolsun, menden soñ ozanlar alıp söylesin,<br />alnı açık cōmartlar diñlesin» diyyər.<br />Şecere-ye Terakime-de Dəde Qorkut barasında şeyle bilqi berilyər:<br />«Oquz han Kiyumers zamanında erdi, Aynal yawı hanıñ weziri Qayı<br />halkından Dəde Qorkutdı. Ol biziñ piyqamberimiziñ atalarınıñ inisi<br />Abbasıñ öwladınıñ oqlanları, Baqdad şəherinde bəş yüz yıl patışalık<br />kıldı. Qorkut olarıñ zamanında erdi. Kiyumers bile Abbasıñ oqlanlarınıñ<br />arası bəş müñ yıl . Quzı yawı han, Oquz hanıñ bəşinci oqlıdır. Özüñiz<br />hasap kılıñ Quzı yawı bilen Qorkut Atanıñ we Aynal hanıñ arası niçe müñ<br />yıl bolar we indi biz bu aydan dört müñ yılda biyr-biyr we atma-at kimiñ<br />bolandıqını bilmeris. Oquz iliniñ yurtları, qündoquşı Issık qöl we<br />Almalık, ilerisi Sayram we Qazquwrt daqı (eserde Qazlık daqı) we<br />Qaracık daqı we qayrası Uluq daq we Kicik daq misiñ kəni bolar.<br />Qünbatuşı Sersoynıñ ayaqı, Yeñi-kent we Qaraqum. Şu aydılan yerleriñ<br />içinde dört müñ yıl, bəş müñ yıl oturdılar.<br />6<br />Salır Qazannı altı arka ötüp, yedilenci arkada Oquz hana yetiryərler. Indi<br />bu sözi okıyan we diñlən kişiler yaqşı pikir kılıñ Oquz han biziñ<br />piqamberden dört müñ yıl öñ qelendir. Qazan alp biziñ piqamberden üç yüz<br />yıl soñ qeldi. Qocalan çaqda mekqə barıp hacı bolup qeldi. Onda, Salır<br />Qazan alp, altı arkada Oquz hana niçik yetsin. Daqı, Salır Qazan Qayı,<br />Qorkut ata bile bir zamandadı».<br /><br />Qorkut atanıñ Salır Qazan alpa baqışlap aydanı:<br />«Qazquwrt daqdan oñkıyr daşı yuqarlatdı,<br />Salır Qazan otur barıp qarbap tutdı,<br />It-Beçene qörüp anı, ıssından qitdi,<br />Alplar, beqler qören barmu Qazan kibi?<br />Bir Qazana kırk bir atlık atın saldı,<br />Ol Qazannı sol eli bilen aldı,<br />Saq eli bilen ile ulaşturdı,<br />Alplar, beqler qören barmu Qazan kibi?<br />Qök asmandan inip qeldi tiynli yılan,<br />Her adamı yuwdar boldı qören zaman,<br />Salır Qazan başın kesdi berməy aman,<br />Alplar, beqler qören barmu Qazan kibi?<br />Otuz-kırk müñ leşqer bilen Qazan barıp,<br />It-Beçene illerini qeldi qırıp,<br />Bir niçesi qutuldılar köp yalbarıp,<br />Alplar, beqler qören barmu Qazan kibi?<br />7<br />Türk we Türkmen, Arap-acam raqayatlar,<br />Qazan kıldı musulmanlara terbiyetler,<br />Kafırlarnı qırdı oşal köp fursatlar<br />Alplar, beqler qörqen barmu Qazan kibi?<br />Andan hünər qöterdiler barça ulı,<br />Baqzıylarqa orun berdi saqu solı<br />Bizqe boldı kamuq iliñ ornı diñli,<br />Alplar, beqler qörqen barmu Qazan kibi?<br />Saba Qorkut, öler bolduñ, indi bilqil<br />Ol Qazanıñ döwletine doqa kılqıl,<br />Kerwen qitdi, köp qiyç qaldıñ yola qiyrqil<br />Alplar, beqler qören barmu Qazan kibi?»<br />Yene şol eserde Qorkut Ata hakında şeyle bilqi bar:<br />Oquz ili yıqılıp Qayı halkından Aynal Yawnı patışa qöterdiler, weziri<br />Qorkut erdi. Her nərse diyer, onıñ sözünden çıkmas erdi (edil şeyle<br />sözlemleri, Dəde Qorkutıñ qiyrişinde qöryəris).<br />Qorkut Atanıñ keramatları köp erdi. Yüz toqsan bəş yıl ömür tapdı, üç<br />patışa weziyr boldı. Aynaldan soñ oqlı Dolı han patışa boldı Qorkut atanıñ<br />sözünden çıkmas erdi. Doludan soñ, oqlı bolmansoñ inisi Erkene hanlıqa<br />yetdi, ondan Duman adlı öwlad dünyə indi. Han beqenip yüz yılkı, dört müñ<br />koy (qoyun) yıqıldı, bulqardan üç hawuz dikdirdi, birin kımıs , birsin şerap<br />, birsin qatık bilen doldurdı (Buqaç beqiñ bayındakı yalı). Oquz ili Qorkut<br />ata:” bu oqlana yaqşı at qoyqul” diydiler. Qorkut ata: ”munıñ adı Duman<br />bolsun” diydi. ”sebəbi ülkəmiz duman tutdı, oqlan dumanda doqdı, onıñ<br />üçin Duman at qoyduk, yaqşı eren budrur. Duman uzak durmaz, tiz<br />qider…Dumanlı qün qüneş bolar…”<br />8<br />Qorkut ata destanı dürli adamlarıñ dilinden rowayat edilipdir, oña kə zatlar<br />qoşlup, kə zatları bolsa üytqedilipdir, ıslam dininiñ düzqünleri destana<br />qoşlupdır. Bir adam (Şükli melek) dört qezek öldrülyər, yer-yurdıñ atları<br />üytqedilyər. Eserde kəmahal ”Türküstanıñ diyreqi, Qaracıqıñ qaplañı” diyilse,<br />başqa yerde Qürcüstanıñ şəherleri aqzalyar. Buthanalar, kə-yerde kilisa diyilyər<br />we ş.m. Muña, Ozanlarıñ dürli yerlerde yaşap, Qöçüp-qonup yörənleri sebəp<br />bolmalı.<br />Dəde Qorkut destanı 15-nci, 16-nci yüzyıllarda yazqa qeçyər. Nusqalar,<br />Əzerbeqcan diyalektinde yazılıpdır. Muña qaramazdan, eser bütinleyin diyen<br />yalı Oquz Türklerinden söz açyar. Oquzlar Türküstandan qünbatara tarap<br />qöçüşlerinde özleri bilen köp rowayatları, bayları, destanları alıp qaydyarlar.<br />Dəde Qurkutda aqzalyan dəpler bu qün Türkmenlerde saklanıp qelinyər.<br />Nakılları alıp qöreyliñ:<br />”At işlemeye, ər öwünməz”(Qorkut ata)<br />Ər öwner, yaraq işlər (Buqünki Türkmençede)<br />”Yalnız yiqit alp olmaz, yawşan düybi berk olmaz” (Q.ata)<br />”Qardaşsız yiqdiñ yeñsesine yumruk deqer” (Q.Ata)<br />Bulardan başqa yene birnəçe dəpleri alıp qöreyliñ:<br />Üçünci bayda, Beyrek kapırıñ qalasından qaçıp qelşine, öz deñiz qulanı boz<br />ayqrına qabat qelyər. Ol atına bakıp: «At diymerin saña qardaş diyerin,<br />qardaşımdan yeq. Başıma iş qeldi, yoldaş diyerin, yoldaşimdan yeq», ya-da<br />«Atıñ qulaqı saq olar», «özüñ qapıl bolsañda, at seni beladan qorar»(10-nıncı<br />bay), «yaya(pıyada) əriñ umıydı bolmaz» we ş.m.<br />Türkmenlerde atıñ yörite ornı, sıylaqı bar. ”At adamıñ qanatıdır”<br />Edil Qorkut ata boluşı kimin Türkmenlerde yañı yakına çenli ayqır(baytal)<br />etini imek dəbi bolupdır. Türkmenlerde «Baytal eti bal eti», «Baytal ölsün bal<br />qaynasın» diyen nakıllar bar.<br />9<br />Üçünci bayda ”Yalançı oqlı(Yaltacık, Yalıncık hem diyilyər) öz qünəsin<br />qeçirtmek üçin üç qezek Bireqiñ qılcınıñ astından qeçyər. Beyle qünə ötmek<br />dəbi yañı yakıynlarda biziñ aramızda bolupdır. Türkmensəhrada, qanlı<br />adamınıñ boynuna yüp salıp, öyüñ tərimine dañıp qoyyardılar. Qan eyesi onı<br />öldürməqe ya-da boşatmaqa haklı. Qan eyesi qanlısınıñ qünəsini ötmekçi<br />bolanda onı üç qezek qılcınıñ aşaqından qeçirip, soñunda yüpi kesip<br />qoyberyənmiş. Bu oña ölümden-de aqır bolyanmış.<br />(seret: Abbas Şowkı: Deşt-e Qürqen. 1324-ncı ş yılı)<br />عباس __________شوقی: دشت گرگان- 1324 شمسی<br />Qorkut atanıñ oqlanlara at dakışı barada, Qulteqin hanıñ daş mazarında<br />şeyle yazlıpdır: ”Meniñ ərlikde alan adım Yarık Teqin, qardaşımıñ alan adı<br />Qulteqin”. Həzire çenli Türkmenlerde Ürküt, Burkut (Huday-yōlı üçin zıyarat<br />caylara qetrilen qeçi) yalı adlara qabat qelse bolyar. Adlar köplenç yaşayış,<br />durmuşda bolup qeçyən wakalar bilen baqlanşılı ”Atbasar”, ”Atçapar”, ”Atlı”,<br />”Qündoqdı”, ”Aybölek”, ”Qulan”, ”Tōrum”, ”Köşek” we ş.m<br />Dəde Qokutda, halkıñ durmuşı aydıñ qörnüşde qörkezilipdir. Birinci bayda<br />(Buqaç hanıñ bayında) zuryadıñ qerekliqidiqi aqzalyar, ”oqul atanıñ yeteridir,<br />ocaqınıñ közidir”. Maqtımqulıda:<br />”Bolmasa yiqidiñ zuryadı Ölende tutulmaz adı”<br />diyen setir bar. Öwlatsız adam hormatlanmandır, onı ”Hüyrlukqa-Hemra”<br />destanında-da qörse bolyar, şonda ”Padışa bir toya baranda, zuryatsızlıqı üçin<br />atınıñ quyruqına çöp-çolam, biline bolsa süñk dakyarlar”.<br />Derse han bu eqsikliqini ayırmak üçin hatınıñ maslahatına qörə ulı toy tutup,<br />atdan ayqır, düyeden buqra, qoyundan qoç qırdıryar, depe yalı et yıqyar, qöl<br />kimin kımıs saqdıryar. Bular yalı toy tutmaqı biz ”Şecere-ye<br />10<br />Terakime”eserinde-de qöryəris. Oquz han ömrüniñ soñunda ulı toy tutup,<br />oqullarına Bozok, Üçokları paylayar.<br />Ikinci bayda, Salır Qazanıñ öyüniñ talanmaqını hem ”Şecerede” Oquzlar<br />bilen Beçeneleriñ söweşinde qöryəris. Bu bayda wepalı qaracık çopanıñ iliñ<br />malını-baylıqını qorayşını, Qöroqlı destanındakı çopanlarıñ mısalında<br />qörse bolyar.<br />Dəde Qorkut destanınıñ başından ayqına çenli hatınlarıñ ulı rolunıñ<br />bardıqı orta atılyar. Burla hatınıñ (Burla üzüm manısında bolmalı. Şecere<br />Terakimede, ol Senduwn bayıñ qıyzı, boyı uzıyn altın qözli diyip wasp<br />edilipdir) maşqala namısını qoramak yolunda oqulundan qeçişini, Banu<br />Çeçeqiñ, Salcan(Sıylıcan) qıyzıñ edermenliklerini Türkmen klasiki<br />eserleriniñ hemmesinde şol sanda Qöroqlınıñ Aqa-Yunusında qörse bolyar.<br />Olar yönekey ayal hökmünde oturmayarlar, qerek waqtı ata çıkyarlar,<br />söweşyərler, ok atyarlar, qöreş tutyarlar, ərleriniñ maslahatçıları bolyarlar. Olar<br />erkekler bilen deñ hatarda orun alyarlar. Şecere-ye Terakimede bellenişi kimin 6<br />ayal Oquz iline beqlik edipdir. Qelin-qıyzlara qatı hormat qoylup: ”Qıyzlarıñ<br />yolı ilkidir”(Qantöreli bayında) diyip, yiqitlere olara hormat etyənmişler.<br />Beyreqiñ bayında, ol öz adaqlısınıñ wepalıdıqını, wepasızdıqını<br />sayqarmak üçin ozan eşiqine qirip, kimiñ kimdiqini bilyər.<br />Dəli Domrolıñ bayı həzir buqüne çenli biziñ aramızda aydılıp qelinyər. Bu<br />bayda ayalıñ ərine wepadarlıqını qöryəris. Bu destan hatta Yunanlarıñ<br />medeniyetine hem öz təsirini yetiripdir, ”Alstis” diyen bir ayal öz əriniñ yerine<br />ölməqe razı bolyar, ol Orpidosıñ ayalı, Herkul onı ölümden qutaryar.<br />Eserde ıslam dininiñ Oquzlarıñ arasında təze yayrandıqını añsa bolyar.<br />Olar Tañrını ınsanlar yalı bir söz bilen şat, bir söz bilen ıncıyan oyedyərler,<br />şerap içmek dəp bolupdır. Qıssanan çaqlarında Tañrı yadlarına düşse,<br />11<br />yeñişden soñra kımıs içip serhoş bolyarlar. Eserde Şiyr Şemsetdin, Ayşa,<br />Patma yalı musulman adlara duwş qelinyər. Dəde Qorkut eserinde ant içmek<br />ıslam dini ınançları esasında dəl-de, qılca, toparqa bolupdır:<br />”Qılcıma doqranayın, okuma sancılayın, yer kimi kertileyin, toprak kimi<br />sawrılayın, oqlum doqmasın, doqsa ōn qüne barmasın”.<br />Hayır doqa (yom) hökmünde Dəde Qorkut şeyle öwüt beripdir:<br />” Yom bereyin hanım!<br />Yerli qara daqıñ yıkılmasın, kölqelice qaba aqacıñ kesilmesin. Qörkli suwuñ<br />quwramasın, çalşañda qara polat uwz qılcıñ kütdelmesin”…<br />Qorkut ata destanlarında yene-de ençeme qadımı dəpleri qörse bolyar, mısal<br />üçin Birek ok atyar, ok niyrə düşse şol yerde qelini bilen ilkinci qiyce qircek ak<br />öyi dikilyər, öylenen yiqidiñ dakınan yüzüqini yoldaşları ok atıp uryarlar.<br />Bular yalı dəbi 13-nci asırda Italiyan sıyahatçısı Markopolo Türkleriñ<br />arasına eden sıyahatı mahalında hem aqzayar.<br />Öylencek yiqit, alcak qıyz bilen qöreşyənmiş, bu barada Kaşqarlı Mahmıtda<br />şeyle nakıl qetirlipdir:<br />”Qıyz bilen qöreşme, Qısrak bilen yarışma”.<br />Dəde Qorkut destanında Quwrdıñ ulı hormatı bolupdır. Bilşimiz yalı<br />Oquznamalarda Boz quwrt Oquz iline qalawuz bolup, oları Erqene kon<br />daqından Ata yurtlarına aşıryar, nesilbaşımızı ölümden qutaryar. Şoña qörə<br />Oquzlar öz baydaklarında Quwrduñ başını naqış edipdırler. Həzir<br />Türkmenleriñ arasında ”Quwrt yüzi mübərekdir”, ”Quwrt qeldi, qut qeldi”<br />diyen nakıllar bar, çaqalara ”Quwrtqeldi”, ”Quwrtmırat” yalı at dakılyar.<br />Kümüşdepeli yaşulılarıñ aytmaklarına qörə quwrdıñ diyşi bilen bir bölecek<br />tüyni daqdan edip oqlancıklarıñ boyunlarına dakar ekenler.<br />12<br />Qorkut atada oqlanlarıñ dürli uqurlarda sapak alıp, durmuşa tayyarlık<br />qöryəndiklerini qöryəris, olar awa əkidilyər, söweş meydanlarına eltilyər. Dəde<br />Qorkudıñ aytmaqına qörə: ”Ol çaqda oqul ata sözün iki eylemezdi, iki eylese<br />oqlanı sıylamazdılar (4-nci bay)<br />Qantöreliniñ bayında ”Qöroqlı” bilen ”Harman dəli” qöz öñüe qelyər.<br />Merhum professor Faruk Sümeriñ bellemeqine qörə arap rowayatlarında hemde<br />sözlüklerinde Qantöreliñ oqlanları (Beni Qanture ن􀑧􀑧 وره یب 􀑧􀑧􀑧 قنط ) Türkleriñ bir<br />boyı (tiyresi) diyilyər, şeyle-de Qantörəni bir hiyl dokıylan parça hem manı<br />edilipdir (F.Sümer, Oquzlar, 3-nci bölüm)<br />Depeqöz örən qadımı bay. F.Sümeriñ bellemeqine qörə bu destan Yunanlı<br />Humeriñ eserlerinde qörünyər, qöyə Humer bu destanı Türklerden eşdipdir.<br />Arap ceoqrafiyaçısı Əl-Maqreziniñ ”Əlsuluk لوک 􀑧􀑧􀑧􀑧 الس ” atlı eserinde Depeqöz<br />Qıpçaklarıñ serdarı bolanmış, bu at eserde (Tebakez Əltuqrili اکز 􀑧􀑧􀑧􀑧􀑧􀑧 تب<br />ر􀑧􀑧 یلیالطغ ) diylip yazılıpdır.<br />Yene aqzap qeçmeli bir zat, ol-da Oquzlarıñ duşmanları hakında. Olar<br />eserde kapır diylip aqzalyar. Bu duşmanlarıñ atları Türkçe: ”Qara Tüken”,<br />”Buqacık”, ”Qara Budak”, ”Sonı Sandal”, ”Qara Arslan”, ”Demir yaylı”,<br />”Arşın oqlı”… Bular şol başda aqzap qeçişimiz yalı Qıpçak, Beçeneklerden<br />bolmalı. Soñ bular kapır, mesihi(hırıstıyan), Qürci we ş.m diyilip qörkezilyər.<br />Şökli melek hem Türkçedir (Şök=çök= aqırbaşlılık, otrumlılık<br />manısındadır).<br />Tarıhı maqlumatlarıñ bellemeqine qörə Türkler 11-ncı asra çenli ıslam<br />dinini kabul edməndirler. Bular yañı musulman bolan Oquzlar bilen köp<br />waqtlap söweş edip qelipdirler.<br />Dəde Qorkut eserinde yiqitleriñ qulaqı ”altın qupbalı” bolupdır. Erkekleriñ<br />halka dakınmakları qadımı döwürde qulçılık simbolı bolupdır, yaqnı erkin<br />13<br />kişiler bilen qulları sayqarmak üçin qullarıñ qulaklarını deşip, halka<br />dakıpdırlar. Türkleriñ arasında Berke han (Altın ordanıñ başlıqı) musulman<br />bolanda (1256-66−ncı yılda) qulaqına almasdan halka dakınıpdır. Emir<br />Teymur körekeniñ-aqsak Timurıñ (1360-1405) qulaqında altın qupbası<br />bolupdır.<br />Dəde Qorkutda birnəçe ata sözlerine qabat qelse bolyar:<br />” Baş saq bolsa börük bulanmazmı?” (Saqlıkda söweşmən durup bolarmı?).<br />”Depeqeni, süseqen yırtar” (Oqrını, qaltaman tanıyp alar)<br />”Eski düniñ bitqisi, oksüz oqlanıñ dili acı bolar” (qarrı aqacıñ miwesi, yetim<br />oqlanıñ dili acı bolar).<br />”Qeyim qıcıldamasından, at çıyqırmasından” (Söweşde qeymiñ sesinden,<br />atıñ kiñşemeqinden onuñ qızqıyndıqını bilse bolar).<br />”Eyeqüli ulalar, qapırqalı boy alar”(Ulalıp ösmek)<br />”At ayaqı külek bolar, ozan dili çevik” (Dünyə at ayaqı yalı tiyz qeçer, özi-de<br />ozan dili kimin çalt, süyci bolar).<br />Eserde qopuzıñ (tamdıranıñ) mukaddes ornı bolupdır. Ol ozanıñ qolunda<br />ilden-ile, beqden-beqe qidip, beqleri doqrı yola çaqrıpdır. 10-nıncı bayda<br />ençeme yıllap duşmanıñ qalasında tussaq saklanan Seqrek yesirlikden qutulıp,<br />Oquz iline qaydıp qelşine yadawlıkdan yolda uwklayar. Seqreqiñ ıyzından<br />Eqrek diyen doqanı dünyə iynip, ol yiqit bolup yetişipdir, Seqrek ondan habarı<br />yokdı. Eqrek uwklap yatan Seqreqiñ qopuzunı alyar, şol bada Seqrek turup:<br />”Ey kapır, Qorkut atamıñ qopuzınıñ hormatına [qılıç] çalmadım, qopuz<br />bolmasaydı aqamıñ başı üçin seni çalardım” diyər.<br />Arkeoloq alımlarıñ Çiniñ Turfan şəherinde qeçiren qazuw işleriniñ<br />neticesinde ulı bir konsert salunuñ üstünden barılıpdır, onda dürli qopuz, çeñ,<br />aqız bilen çalınyan saz qurallar taplıpdır.<br />14<br />Dəde Qorkut eseriniñ yazqa qeçen nusqalarında birnəçe kemçiliklere hem-de<br />qapma-qarşılıklara duwş qelse bolyar. Onuñ düyp sebəbi eseriñ elden-ele<br />qeçmeqi, dürli ozanlar, baqşılar tarapından rowayat edilmeqidir. Mısal üçin<br />Salır Qazan iki qezek Şükli meleqi öldüryər, ikinci we üçünci baylarda onuñ<br />başını kesyər, dördüncide onı yaralap tussaq edyər. 9-ncı bayda Şükli melek:<br />”Aman, diyniñze qirdim” diyip ölümden qutulyar.<br />Destanda erkekleriñ at dakılşını qörsek-de, qıyzlara at berilişi hakında<br />qürrüñ yok. Burla hatın bir yerde dayaw, batır ayal qörkezilse, başqa yerde<br />yaramaz qarrı, ak saçlı sıpatında qelyər. Qazan han bir yerde dayaw, alp yiqit,<br />bir yerde ak sakqallı ata qörkezilyər.<br />Üçünci bayda Bezirqenleriñ mallarını Bozoqlan lakamlı (oña heniz Bamsı<br />Birek at berilməkə) bir Oquz yiqidi qutarıp, bu malları beqleriniñ oqluna alıp<br />baryandıkları diyenlerinde, Bozoqlan Bezirqenlere:” Beqñiziñ oqlı kim”<br />diyende, olar ”Bay Buranıñ oqlı, Bamsı” diyərler. Eserde bolsa ol, bu adı<br />söweşden soñ Qorkut atadan alyar.<br />İkinci bayda ”Qulbaş/Qılbaş”, Şükli meleqiñ elinde öldürülyər, emma 12-nci<br />bayda ol qazanıñ ilçisi bolup Daş-Oquzlara iyberilyər.<br />Alp-Ürslem we Qıyan Selcuk, Depeqözüñ elinde ölyərler, emma 12-nci bayda<br />atları çekilyər. 12-nci bayda alp-Ürslem ”Yeñse/Eñse Qoca oqlı Okçını” öz<br />qırımı (duşmanı) hasaplap, onuñ bilen söweşmek isleyər.<br />7-nci bayda ”Qazılık qoca duşman qalasında bolan waqtında ıyzında bir<br />yaşında oqlı bar erdi” diyip qörkezilyər, soñ onı oqlı we yoldaşları barıp<br />duşman qalasından çıkaranlarında, Qoca, yiqitlere bakıp: ”ala qözli, qörkli<br />ayalımı yükli qoydum erkekmidir, qıyzmıdır, onı bilsem” diyip sorayar.<br />Elbette eseriñ başdan-ayak süyciliqini bucaz kemçilikler ayrıp bilmez.<br />Eser bize nəhil məlim boldı?<br />15<br />Watikan nusqasınıñ baş sahıpası<br />Dresden nusqasınıñ baş sahıpası<br />”Dəde Qorkut hakındakı iñ qadımı bilqimiz Müsürli Türkmen yazıcısı<br />Əbubekr ibn Abdılla ibn Eybeq Davadarı,nıñ(ölümi 1331-32) beren<br />maqlumatındandır. Ol bir Oquznama hakında qürrüñ beryər, yöne<br />qıynansakda bu eser biziñ döwrümiz qelip yetməndir”. (F.Sümer)<br />Davadarı şeyle yazıpdır: ”Meniñ pikrime qörə bu eser Türküstanda yaşan<br />Oquzlarıñ iñ qadıymı destanlarından söz açyar. Bu eser Oquzlarıñ tarıhı,<br />sıyası hereketleri we medeni durmuşları barada qürrüñ beryər. Oquzlar bu<br />destanları arkama-arka alıp qelyərler. Onda Depeqöz diyen bir bar bar. Bu<br />depeqöz bir Oquz çopan bilen peri qıyzından doqulyar. Depeqöz Oquzlara köp<br />zıyan beryər, oña okdır, qılıç ötmeyər, onı ”Basat” diyen batır öldüryər.<br />Davadarınıñ tassıklamaqına qörə bu destanlar, Türküstanda yaşayan<br />Türkleriñ arasında dörəp, soñ olar Əzerbeqcan we Anadola qöçüp qelenlerinde,<br />14-ncı yüzyılda Ak-qoyunlı Türkmenler döwründe yazqa qeçirilyər.<br />16<br />Davadarınıñ rowayat eden ”Depeqözi” bilen Dəde Qorkutdakı Depeqözüñ<br />arasında birnəçe tapawut bar. Davadarınıñ rowayatında Basatıñ bir söyqülsı<br />bar, Basat, Depeqözi öldürenden soñ bu qıyz bilen qöreş tutup, onı yıkandan<br />soñ onuñ bilen öylenyər.<br />Dəde Qorkut hakında ”Welayatnama” diyen eser hem bilqi beryər. Hacıweli<br />Bektaşı (Bektaşı tarıkatınıñ yolbaşçısı) bu eserde qadımı Türk<br />destanlarından söz açyar. ”Ötmen Baba” diyen adam (Bektaşı akımınıñ<br />ulularından biri) Oquznamadan birnəçe qoşqı bize məlim edipdir” diyip, Faruk<br />Sümer yazyar.<br />Yene Ibrayım Qülşeni (Qülşeni tarıkatınıñ başlıqı, ölümi 1510)<br />Muhammed piyqamber we onuñ yaranı, şeyle-de Oquz han we onuñ nebireleri<br />hakında birnəçe qoşqı bildiripdir. Ol qoşqular ”Munakıp nama مناقب نامه ” atlı<br />kıtapda cemlenip, Oquz ata we Oquz handan söz açyar.<br />Dəde Qorkutda diñe iki sanı qolyazma saklanıp qalıpdır. Olarıñ birisi<br />Almanıñ Deresden şəheriniñ padışalık kitaphanasında saklanyar. Bu eseri<br />ilkinci qezek Haitrisch Fredrik fon Diez 1815-ncı yılda bize məlim etdi.<br />İkinci nusqa bolsa Vatikanıñ kitaphanasında saklanyar. Bu qolyazmanı 1950-<br />nci yılda Ottore Rossi məlim etdi. Bu nusqanıñ adı ”Hekayat Oquznama,<br />Qazan beq we qıyzı” bolup, 1950-nci yılda Filsher, Deresden kitaphanasında<br />kataloq yazanda onuñ adını ”Dəde Qorkut əlel-lesan tayfe-ye Oquzan دده قورقوت<br />علی ال لسان طايفه اوغوزان ” diyip beripdir. Bu düzlen tertipde eseriñ yazılan tarıhı<br />we yazıcısından nışan yok. Esere Istanbulıñ Ahmat paşa kitaphanasınıñ<br />möhri (10-nıncı yüzyıl) basılanı üçin Deresden-de oña 10-nıncı yüzyılıñ<br />eseri diylipdir.<br />Vatikan qolyazmasında 1,2,3,4,7,12-nci baylar yerleşdirlipdir. Rossinıñ<br />aytmaqına qörə Vatikan nusqası Deresdenden qadıymırak bolmalı.<br />1815-nci yılda ”Daits” Depeqöz Basatıñ elinde ölüşi” atlı bayı Alman<br />dilinde çap etdiryər. Soñ almanıñ belli alımı Teodor Noldke 1859-ncı yılda<br />eseri dolı suratda Alman diline tercime edyər, emma ol öz işini soñlap bilmeyər.<br />17<br />Onuñ işini rus alımı Barthold 1894-nci yıldan 1910-ncı yıllar arasınada<br />qaytadan işleyər. Barthold ”Buqaç han” hem-de ”Salır Qazanıñ öyüniñ<br />talanmaqı”, ”Birek”, ”Dəli domrol” baylarını Orsyediñ qazet-curnallarında çap<br />etdiryər.<br />Bartholdıñ işi çap bolmazdan öñ Türkiyede 1916-ncı yılda Kilisli Rəfet arap<br />hatı bilen ”Kitab-e Dəde Qorkut əlel lesan tayfeye Oquzan” işini Deresden<br />nusqası esasında çap etdiryər. 1938-ncı yılda Orhan şayık Qökyay eseri latın<br />hayında çıkaryar.<br />1958-nci yılda Muharrem Erqin Türkiyede Qorkut atanı qiyñden işləp, onı<br />iki ciltde tayyarlar. Birinci cildi sözbaşı, dürli nusqalar hakındakı bilqiler we<br />tankıdı tekstden ıbarat bolyar. İkinci cildi bolsa sözlük we eseriñ qrameri<br />hakında 1962-nci yılda çapdan çıkyar.<br />Bulardan başqa 1958-nci yılda Yo-achim Hein eseri Alman diline tercime edip<br />Zurihda çap etdiryər. Bakuwda 1950-nci yılda Hamid Araslı, M.H.Tahmasb<br />tarapın işlendi. Soñlar 1960-ncı yılda rus alımları Yakuboski we Cirmonski<br />tarapından Moskvada çap edildi. 1950-nci yıllarda eseriñ qıysaldılan qörnüşini<br />Türkmenistanda çap etdirməqe sıynanşan prof. Məti Kösəyev «milletçilikde»<br />ayplanyar we eseriñ çap edilmeqine ruqsat berilmeyər.<br /><br />Dəde QorkudıÑ başqa çapları:<br />1-Binyzar Adnan. Dədem Korkut. Ankara 1973<br />2- Lewis Qeoffrey, The Bok of Dede Korkut. London, penquin Boks, 1974, first<br />published<br />3- Sumer Faruk, Uysal ahmad, E.Walker, Warren. S The Boks of Dede Korkut<br />(Austin and London: university of Texas press 1972, first published<br />Eyranda 1355/1976-ncı yılda ”Baba Qorkut” atı bilen Lewis Qeoffrey′niñ işi,<br />Tebrizli Feriba Əzeb-defteri we M.H.Akberi tarapından pars dilinde çap edildi,<br />18<br />soñ 1358/1979-ncı yılda M.E.Ferzane dürli çapları deñeşdirip onı əzeri<br />türkçesinde çap etdi.<br />Türkmenistanda 1989-ncı yılda ”Soviet edebiyatı” curnalınıñ 7 we 8-nci<br />sanlarında eseriñ dolı qörnüşi çap edildi. 1990-ncı yılda bolsa 1951-ncı yılda<br />merhum Məti Kösəyeviñ tayyarlan teksti yörite bir kitap qörnüşinde okuwcılara<br />hödürlendi. Məti aqa bu işi öz döwründe orta mekdep okuçılar üçin niyetləp<br />eserin qıysqaldılan qörnüşini çapa tayyarlapdı, yöne ol milletçilikde ayplanıp<br />neçr edilmeqi qadaqan edildi.<br />Yokarda aqzap qeçişimiz yalı Qorkut atanıñ eserinde qetirlen sözbaşı soñralar<br />Osmanlı döwründe yazılıp, esere qoşulan bolmalı.<br />A.Qürqenli<br />19<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-354100538712290243?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-67774310807140900102008-01-20T08:25:00.000-08:002008-01-20T08:26:06.738-08:00<p style="text-align: center"><br />دده قورقود توركمنجه- قورقوت آتا<br />QORKUT ATA<br /><p style="text-align: justify"><br />Resul aley-hıssalam رسول عليه السلام zamanına yakın Bayat boyundan Qorkut<br />ata diyerler bir ər qopdı. Oquzuñ baş kişisi, bilicisidi. Nəme diyse bolardı.<br />Qayıpdan dürli habar söylərdi. Hak Taqala onuñ köñlüne ılham bererdi.<br />Qorkut ata:<br />− Ahır zamanda hanlık yene, Qayı halkına öwrüler, ahır zaman bolup,<br />kıyamat qopyança Kimse ellerinden almaz. Bu diydiqi Osmanlı neslidir, işde<br />sürüp qidyərler- diydi, muña meñzər niçe sözler söyledi.<br />Qorkut ata Oquz halkınıñ müşqilini çözerdi, herne iş bolsa, Qorkut ata aytman<br />edmezdiler, herne buyursa, ederdiler. Sözüni tutup, tamam ederdiler.<br />Qorkut ata şeyle söylemiş:<br />− Tañrı-Tañrı diymeyinçe, işler oñmaz.<br />Kadır Tañrı bermeyinçe, ər bayımaz.<br />Başda yazılmasa, qul başına kaza qelmez.<br />Acal wada ermeyinçe, kimse ölmez.<br />Ölen adam direlmez, çıkan can qeri qelmez.<br />Bir yiqidiñ qara daq yumrucınça malı bolsa,<br />Yıqar, düyrer, talap eylər,<br />Nesibinden artıqını iye bilmez.<br />Ulaşıban suwlar daşsa, deñiz dolmaz.<br />Tekepbirlik eyeleyeni Tañrı söymez.<br />Köñlüni yuca tutan ərde döwlet bolmaz.<br />Yad oqlı saklamak bile oqul bolmaz,<br />Boy alanda qider, qördüm diymez.<br />Külden depe bolmaz.<br />Qara eşek başına uyan ursañ, qatır bolmaz.<br />Çora dōn qeydirseñ, hatın bolmaz.<br />20<br />Yapa-yapa qarlar yaqsa, yaza qalmaz.<br />Yapaqılı qökçe çemen qüyze qalmaz.<br />Esqi pamık biyz bolmaz,<br />Qarrı duşman dost bolmaz.<br />Qaraqoça qıymayınça, yol alınmaz.<br />Qara polat uwz qılıcı çalmayınça, qırım dönmez.<br />Ər malına qıymayınça, adı çıkmaz.<br />Qıyz eneden qörmeyençe, öwüt almaz.<br />Oqul atadan qörmeyinçe, supra çekmez.<br />Oqul atanıñ yetidir, iki qözüniñ biridir.<br />Döwletli oqul qopsa, ocaqınıñ közüdir.<br />Oqul daqı neylesin, ata ölüp mal qalmasa.<br />Ata malından ne peyda, başda döwlet bolmasa.<br />Döwletsiz şerinden alla saklasın, hanım, sizi!<br />Dəde Qorkut yene şeyle söylemiş:<br />− Sarp yörerken, Qazılık ata,<br />Namart yiqit müne bilmez, müninçe münmese yeq.<br />Çalıp keser uwz qılıcı,<br />Muhannesler çalınça, çalmasa yeq.<br />Çalabılen yiqide ok bilen qılıçdan, bir çomak yeq.<br />Qonaqı qelmeyen qara öyler yıkılsa yeq.<br />At iymeyen acı otlar bitmese yeq.<br />Adam içmez acı suwlar, sızıynça, sızmasa yeq.<br />Ata adını yöretmeyen hoyrat oqul,<br />Ata bilinden ininçe, inmese yeq,<br />Ene rehmine düşünçe, doqmasa yeq.<br />Ata adını yöredende, döwletli oqul yeq.<br />Yalan söz bu dünyəde bolıynça, bolmasa yeq.<br />21<br />Qerçekleriñ üç otuz ōn yaşını dōldursa yeq<br />Üç otuz, ōn yaşıñ-da dōlsun!<br />Hak size yaman qetirmesin!<br />Döwletiñiz payende bolsun, hanım hey!<br />Dəde Qorkut söylemiş, hanıñ, qöreyli nəme söylemmiş:<br />− Qidilen yeriñ otlaqlarını keyik biler.<br />Qiñez yerler çemenlerini qulan biler.<br />Ayrı-ayrı yollar ıyzını düye biler.<br />Yedi derya koklarını tilki biler.<br />Tüyn bile kerwen qeçdiqini torqay biler.<br />Oqul kimden bolduqını ene biler.<br />Əriñ aqırını, yeñilini at biler.<br />Aqır yükler zəhmetini qatır biler.<br />Niyrəñ sızlasa, çiqin biler.<br />Qafıl başıñ aqırısını, beyni biler.<br />Qolça qopuz qöterip, ilden-ile,<br />Beqden-beqe ozan qezer.<br />Ər comardını, ər nəkesini ozan biler.<br />Iliñizde çalıp aydan ozan bolsun.<br />Azıp qelen kazanı Tañrı sowsun, hanım, hey!<br />Dəde Qorkut yene söylemiş, qöreli, hanım ne söylemiş:<br />Aqız açıp öwer bolsam,<br />Üstümizde Tañrı qörkli.<br />Tañrı dōstı, din serweri, Muhammet qörkli.<br />Muhammediñ saq yanında namaz kılan<br />Əbubeker sıddıyk qörkli.<br />22<br />Ahırkı otuz paranıñ başıdır, ”əmm عم ” qörkli.<br />Hıccısı bilen düz okalsa, ”yasıyn” qörkli.<br />Qılıç çaldı, din açdı,<br />Şahı merdan Alı qörkli.<br />Alınıñ oqulları, piqamberiñ aqtıkları<br />Kerbela yasısında, Yezidler elinde,<br />Şehit bolan Hesen bilen Huseyin,<br />Iki qardaş qörkli.<br />Yazılıp-düzlüp, qökden iyndi,<br />Tañrı əlemi Qurhan qörkli.<br />Ol Qurhanı yazdı-düzdi,<br />Olamalar öwrenyənçə köydi-bişdi,<br />Alımlar serweri Osman ibin Əffan qörkli.<br />Alçak yerde yapılıpdır,<br />Tañrı öyi Mekqe qörkli.<br />Ol Mekqə-ye saq barsa, esen qelse,<br />Sıdkı bütin hacı qörkli.<br />Anna qüni okalyan ”hutba” qörkli.<br />Qulak berip diñlenende ”ımmat” qörkli.<br />Minarada yañlananda, ”fakıh” qörkli.<br />Dıyzını basıp oturanda, halal qörkli.<br />Dolumından aqarsa, baba qörkli.<br />Ak süydni doya emdirse, ene qörkli.<br />Yanaşıp yōla qirende, qara buqra qörkli.<br />Söyqüli qardaş qörkli.<br />Yañal ala öy yanında dikilse qerdek qörkli.<br />Uaıynca tanapı, oqul qörkli.<br />Kimsə meñzemedi, cümle əlemi yaradan,<br />Alla, Tañrı qörkli.<br />23<br />Ol öwdüqim yuca Tañrı dōst boluban, meded ersin,<br />hanım hey!<br />Ozan aydar:<br />− Hatınlar dört dürlüdir:<br />Birisi öyüñ diyreqidir.<br />Birisi solduran soydur.<br />Birisi dolduran topdur.<br />Birisi niçe söyleseñ, bayakıdır.<br />Öyüñ diyreqi bolan hatın, yasıdan-yabandan öye bir qonak qelse, əri öyde<br />bolmasa, ol onı iydirer-içirer, aqırlar, sıylar, qönderer. Ol Ayşa-Patma<br />soyudır. Hanım, onuñ bəbekleri bitsin! Ocaqıña bular kibi hatın qelsin!<br />Qeldik, soyı solduran hatına.<br />Dañdan yerinden ör turar. Elini-yüzüni yumazdan, dokuz bazlamaç bilen bir<br />çanak yoqurt öñüne alar. Doyunça dıka-basa iyer. Elini böwrüne urar-da:<br />− Bu öy quwrısın, əre baralımdan bəri qarnım doymadı, yüzüm qülmedi.<br />Ayaqım başmak, yüzüm yaşmak qörmedi, wah, bu ölüp, başqa birine barsadım,<br />nəme bolardı. Çakımdan-da yaqşı uyar bolsadı− diyer.<br />Onuñ kibi hatınıñ bəbekleri bitmesin! Ocaqıña bular kibi arwat qelmesin<br />hanım!<br />Qeldik, ol ki dōluduran topdur:<br />Ertir yerinden turar. Elin-yüzün yumazdan, ōbanıñ ol ucından bu ucuna, bu<br />ucundan ol ucuna ılqar, qıykular. Öyləne çenli qezer. Öyleden soñra öyüne<br />qeler, qörse oqrı köpekdir, tana öyüni biyr-birine qatıp-qarandır. Öyi towuk<br />keteqine, sıqır yataqına dönendir.<br />Qoñşularını çaqırar:<br />24<br />− Ayu! Züleyha! Zübeyde! Aynamelek! Qutlımelek! Ölməqe, yitməqe<br />qitməndim. Yatcak yerim yene bu yumurlan yerdir. Öyüme bir baksadıñız nəme<br />bolardı. ”Qoñşı hakı Tañrı hakı”−diyip söylər. Munuñ yalınıñ, hanım,<br />bəbekleri bitmesin! Ocaqıña beyle arwat qelmesin!<br />Qeldik, ol kim niçe söylərsiñ, bayakıdır:<br />−Öyüne yasıdan-yabandan bir qonak qelse, ər adam öyde bolsa, oña:<br />− Tur, ekmek qetir, iyeli, bu-da iysin. Çöreqiñ saklamalı dəl, iymelidir!– diyse<br />Ayalı:<br />−Neyləyin, bu yıkılmışda uwn yōk, elek yōk. Düye deqirmenden<br />qelmedi−diyr.<br />−Ne qelerde, meniñ suprama qelsin− diyip, elini sırtına urar, yanın eñer,<br />saqrısını ərine dönderer. Müñ söylərsiñ, birini qoymaz, əriniñ sözüni qulaqına<br />qoymaz.<br />Ol Nuh piqamberiñ eşeqiniñ aslındndır. Ondan daqı, sizi, hanım, Alla<br />saklasın! Ocaqıñıza beyle hatın qelmesin.<br />25<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-6777431080714090010?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>mehran baharihttp://www.blogger.com/profile/16182047783930967840noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-6668082.post-81689104241465938332008-01-20T08:24:00.000-08:002008-01-20T08:25:11.286-08:00<p style="text-align: center"><br />دده قورقود توركمنجه- دئرسه خان اوقلي بوقاچ خان بويي<br />1 DERSE HAN OQLI BUQAÇ HAN BOYI<br /><p style="text-align: justify"><br />Hanım hey!<br />Bir qün Kamqan oqlı han Bayandır yerinden turyar. Ala meydanda çadırını<br />dikdiryər. Müñ yerde yüpek halı düşedyər.<br />Hanlar hanı Bayandır yılda bir qezek toy edip, oquz beqlerini qonaklardı.<br />Yene toy edip, atdan ayqır, düyeden buqra, qoyundan qoç qırdıryar. Bir yere<br />ak otaq, bir yere qızıl otaq, bir yere qara otaq qurduryar. Oqlı bolanı ak, qıyzı<br />bolanı qızıl, balası bolmadıqı qara otaqa qondurıñ, altına qara keçe düşəñ,<br />qara qoyun yahnasından öñüne qetiriñ, ise isin, imese tusun qitsin, onı Tañrı<br />qarqapdır, biz daqı qarqarıs, belli bilsin− diyyər.<br />Oquz beqleri yıqnanşıp başlayar.<br />Meqer Derse han diyerlerdi, bir beqiñ oqlı-qıyzı yakdı. Öz-özi bilen:<br />−Salkın-salkın dañ yelleri ösende,<br />Sakqallı bozaç torqay sayranda,<br />Sakqalı uzıyn tat əri yañlanda,<br />Bedew atlar eyesin qörüp hokaranda,<br />Aklı-qaralı saçılan çaqda,<br />Qöwsi qözel qaba daqlara qün deqende,<br />Beq yiqitler, çalasınlar bir-birine qoyulan çaqda.<br />Ala dañdan Derse han qalkıban, yerinden ör turup, qırk yiqidini yanıa alıp,<br />Bayandır hanıñ toyna qeldi. Bayandır hanıñ yiqitleri Derse hanı qarşıladı.<br />Qetirip qara otaqa qondurdı. Qara keçe astına düşediler. Qara qoyun<br />yahnasından öñüne qetirdiler.<br />−Bayandır handan buyruk beyledir, hanım!− diydiler.<br />Derse:<br />26<br />− Bayandır han meniñ ne eqsikliqimi qördi? Qılıcımdan qördümi,<br />supramdan qördümi? Menden aşak kişileri ak otaqa, qızıl otaqa qondurdı. Qara<br />otaqa qondurar yalı meniñ yazıqım nəme?− diydi.<br />Aytdılar:<br />− Hanım, bu qün Bayandır handan buyruk şeyle: oqlı-qıyzı bolmayanı<br />Tañrı qarqapdır, biz daqı qarqarıs−diymişdir −diydiler.<br />Derse han yerinden ör turyar:<br />−Qalkıbanı, yiqitlerim, yeriñizden ör turuñ! Bu qaralık ya mendendir, ya-da<br />hatındandır− diydi.<br />Derse han öyüne qelip hatınını çaqırıp:<br />− Bəri qelqil, başımıñ baqtı, öyüm taqtı!<br />Öyden çıkıp yörəñnde, selwı boylıym!<br />Topuqına sarmaşanda, qara saçlıym!<br />Qurqulı yaya meñzər, çatma qaşlıym!<br />Qoşa badam sıqmayan dar aqızlıym!<br />Qüyz almasına meñzər, al yañklıym!<br />Hatınım, direqim, düwleqim!<br />Qöryəñmi, nəler bolmuş! Qalkıbanı han Bayandır yerinden turmuş. Bir yere<br />ak otaq, bir yere qızıl otaq, bir yere qara otaq dikdirmiş.<br />− Oqulı bolanı ak otaqa, qıyzı bolanı qızıl otaqa, oqlı-qıyzı bolmayanı<br />qara otaqa qondurıñ, astına qara keçe düşəñ. Qara qoyun yahnasından öñüne<br />qetiriñ, ise, isiñ, imese, tursun qitsin. Oqlı-qıyzı bolmayanı Tañrı qarqapdır,<br />biz daqı qarqayarıs− diymiş.<br />Qelip meni qarşı aldılar. Qara otaqa qondurdılar. Astıma qara keçe<br />düşediler. Qara qoyun yahnasından qetirdiler.<br />−Oqlı-qıyzı bolmayanı Tañrı qarqapdır, biz daqı qarqayarıs, belli bilsin−<br />diydiler.<br />27<br />Tañrı bize bir yetmen oqul bermedi, yazık sendenmidir, yoqsa menden? −<br />diyip, söyledi. Qör bak nəme söyledi:<br />− Han qıyzı yerimden turayınmı?<br />Yanıñ bile boqazıñdan tutayınmı?<br />Qaba ökcəm altına salayınmı?<br />Qara polat uwz qılıcımı elime alayınmı?<br />Öz qöwrəñden başıñı keseyinmi?<br />Can datlısını saña bildireyinmi?<br />Alaca qanıñı yer yüzüne dökeyinmi?<br />Han qıyzı sebəp nedir, diyqil maña?<br />Qatı qazap ederem şimdi saña!− diydi.<br />Derse hanıñ hatını:<br />− Han, Derse han, maña qazap etme!<br />Incayıp, acı sözleri söyleme!<br />Yeriñden ör turqul!<br />Ala çadırıñ yer yüzüne dikdirqil!<br />Atdan ayqır, düyeden buqra,<br />Qoyundan qoç öldürqil!<br />Iç-oquzıñ, Daş-oquzıñ beqlerini çaqırqıl!<br />Aç qörseñ doyurqıl!<br />Yalancak qörseñ, donatqıl!<br />Borçlını, bōrcundan qutarqıl!<br />Depe qibi et yıq!<br />Qöl qibi kımız saqdır!<br />Ulı toy et, dileq dile!<br />28<br />Belki aqzı doqalıynıñ alkışı bile Tañrı bize bir yetmen oqul berer−<br />diydi.<br />Derse han hatınıñ sözi bile ulı toy tutdı, dileq diledi. Atdan ayqır, düyeden<br />buqra, qoyundan qoç qırdırdı. Iç-oquz, Daş-oquz beqlerini çaqırdı. Aç qörse<br />doyurdı, yalañaç qörse donatdı, borçlını, bōrcundan qutardı. Depe qibi et<br />yıqdı, qöl qibi kımız saqdırdı. El qöterdiler, dileq dilediler. Bir aqzı<br />doqalınıñ alkışı bile Tañrı bir oqul berdi.<br />”At ayaqı kölük bolar, ozan dili çəvük”. ”Iqüli ulalar, qapırqalı boy alar”.<br />Oqlan on bəş yaşına qirdi. Derse han, Bayndır hanıñ ordasına qitdi.<br />Bayandır hanıñ bir buqası bardı. Bir daqı buqrası bardı, Ol buqa qatı daşa<br />boynuzıñ ursa, uwn qibi üwərdi. Bir yazda, bir qüyzda buqa bile buqranı<br />söweşdirerlerdi. Bayandır han qalıñ oquz beqleri bilen tomaşa ederdi. Hezil<br />ederdi.<br />Yene yaz qeldi, buqanı saraydan çıkardılar. Üç kişi saq yanından, üç kişi sol<br />yanından demir zıncır bile tutdılar. Qetirip meydanıñ ortasına qetirdiler.<br />Derse hanıñ oqlı üç daqı orda uşaqı bilen meydanda aşık oynarlardı.<br />Buqanı qoyberdiler. Oqlancıklara:<br />− qaçıñ− diydiler. Ol üç oqlan qaçdı. Derse hanıñ oqlı qaçmadı. Ak<br />meydanıñ ortasında bakdı durdı.<br />Buqa daqı oqlana sürdi qeldi, oqlanı ezmek isledi. Oqlan yumruqı bilen<br />buqanıñ alnına qıya tutup çaldı. Buqa sırtın qitdi. Buqa yene oqlana sürdi,<br />oqlan yene buqanıñ alnına yumruqı bilen qatı urdı, oqlan buqanıñ alnına<br />yumruqını dayadı. Sürdi meydanıñ daşına çıkardı.<br />Buqadır oqlan bir-birine dopuldılar. Ne oqlan yeñdi, ne buqa.<br />Oqlan ōylandı:<br />− Bir tama diyreq urarlar, ol tama dayak bolar. Men munıñ alnında nəme üçin<br />dayanık bolup durarın− diydi.<br />29<br />Oqlan buqanıñ alnından yumruqını ayırdı, yolundan sowuldı. Buqa ayak<br />üstünde durman, yıkıldı. Aqdarıldı. Oqlan pıçaqını aldı, buqanıñ başını<br />kesdi.<br />Oquz beqler qelip, oqlanıñ üstüne yıqnandılar, qeñ qalıp:<br />− Dədem Qorkut qelsin, bu oqlana at qoysun, alıp atasına barsın. Atasından<br />oqlana beqlik islesin, taqt alıp bersin −diydiler.<br />Çaqırdılar, Dədem Qorkut qeldi. Oqlanı alıp atasına bardı. Dəde Qorkut<br />oqlanıñ atasına yüzlenip:<br />− Ey, Derse han!<br />Oqlana beqlik berqil!<br />Taqt berqil− erdemlidir.<br />Boynı uzıyn bedew at berqil!<br />Müner bolsun− hünərlidir.<br />Aqıldan tümen qoyun berqil, bu oqlana!<br />Çiyşlik bolsun− erdemlidir.<br />Qaytabandan qızıl düye berqil, bu oqlana!<br />Yüklet bolsun− hünərlidir.<br />Altın başlı ban öy berqil, bu oqlana!<br />Kölqe bolsun− erdemlidir.<br />Çiqin quşlı don berqil, bu oqlana!<br />Qeyer bolsun− hünərlidir.<br />Bu oqlan Bayandır hanıñ ak meydanında ceñ etdi. Bir buqa öldürdi. Oqluñ<br />adı Buqaç bolsun. Adını men berdim, yaşını Tañrı bersin!− diydi.<br />Derse han oqlana beqlik berdi, taqt berdi. Oqlan taqta çıkdı. Atası qırk<br />yiqidini unutdı.<br />Ol qırk yiqit qısqanıp başladılar, bir-birine:<br />− Qeliñ, oqlanı atasına yamanlaylıñ, munı öldürsin, yene biziñ sıylaqımız<br />artsın− diydiler.<br />30<br />Qırk yiqidiñ yarısı Derse hanıñ yanına barıp:<br />− Qöryəñmi, Derse han, nəler boldı? Yarımasın, yarçımasın, oqluñ kör<br />qopdı, ərçil boldı. Kırk yiqidini yanına aldı. Qalıñ oquzuñ üstüne yöriş etdi.<br />Nirede qözel qörse, çekip aldı. Ak sakqallı qoca sökdi. Ak bürçekli enəni itdi.<br />Akan durı sulardan habar qeçer, ərqurı yatan ala daqdan beter aşar. Hanlar hanı<br />Bayandıra habar barar.<br />− Derse hanıñ oqlı beyle iş etmiş−diyerler. yaşandan, öleni yeq bolar.<br />Bayandır han seni çaqırar. Qazaplanıp: Beyle oqul nəməñe qerek? Beyle<br />oqullı bolmakdan, bolmazlık yeqdir. Öldür!− diydiler.<br />Derse han: «Qetiriñ öldüreyin»− diydi.<br />Beyle diyqeç, hanım, ol namartlarıñ yiqrimisi daqı çıka qeldi. Olar daqı bir<br />yalan añlatdılar:<br />− Qalkıbanı, Derse han, seniñ oqluñ yerinden ör turdı. Qöwsi qözel qaba<br />daqa awa çıkdı. Sen barkañ aw awladı, quş quşladı. Enesiniñ yanına alıp<br />qeldi. Al şerabıñ yitisinden aldı içdi. Enesi bilen söhbet eyledi, atasına kast<br />eyledi. Seniñ oqluñ kör qopdı, ərçil qopdı. Ərqurı yatan ala daqdan habar<br />qeçer. Hanlar hanı Bayandıra habar barar. Derse hanıñ oqlı beyle iş eylemiş −<br />diyerler. Seni çaqırar, qazaplanar. Beyle oqul nəməñe qerek, öldür!−diydiler.<br />Derse han:<br />−Qetiriñ, öldüreyin. Beyle oqul qerekmez− diydi.<br />Nökerler:<br />− Biz seniñ oqluñı niçik qetireyli. Oqluñ biziñ sözümizi almaz, biziñ sözümiz<br />bilen qelmez. Qalkıbanı yeriñden ör turqul! Yiqitleriñi alqıl! Oqluñı alıp awa<br />çıkqıl! Quş uçurıp, aw awlayıp, oqluñı oklap öldürqil! Beyle öldürmeseñ,<br />başqa dürli daqı öldürmezsiñ, belli bilqil!− diydiler.<br />Söyleme:<br />−Salkın-salkın dañ yelleri ösende,<br />Sakqallı bozaç torqay sayranda,<br />Bedew atlar eyesin qörüp hokarnda,<br />31<br />Aklı-qaralı saçılan çaqda,<br />Qalıñ oquzıñ qelini-qıyzı bezenen çaqda,<br />Qöwsi qözel qaba daqlara qün dişende,<br />Beq yiqitler, çalasınlar bir-birine qoyulan çaqda.<br />Ala dañdan Derse han yerinden ör turdı. Oqlancıqını yanına alıp, kırk<br />yiqidini boyuna saldı, awa çıkdı. Aw awladılar, quş quşladılar.<br />Ol kırk namardıñ birnəçesi oqlanıñ yanına barıp:<br />− Atañ, keyikleri kowsun qetirsin, meniñ öñümde depelesin, oqlumıñ at<br />seqredişini, qılıç çalışını, ok atışını qöreyin, söyüneyin, quwanayın diydi” −<br />diydiler.<br />Namartların birnəçesi Derse hana:<br />− Derse han, qöryərmisiñ oqlanı? Yasıdan-yabandan keyiqi kowup, señ<br />öñüñe qetirer. Keyqi atarken, ok bilen seni urar, öldürer. Seni öldürmezden, sen<br />oqluñı öldürqil!− diydiler.<br />Oqlan keyiqi kowarken, atasınıñ öñünden qelip qiderdi. Derse han quwrt<br />siñirli yayını eline aldı. Üzeñqə qalıp, qatı çekdi, uwz atdı. Oqlanıñ iki<br />omzunıñ arasından urdı, yıkıldı. Ala qanı şorladı. Atınıñ boynunı<br />qucakladı, yere düşdi.<br />Derse oqlancıqınıñ yanına barcak boldı. Ol kırk namart qoymadı. Atınıñ<br />cılawunı çekdi, ardasına döndi.<br />Derse hanın hatını oqlancıqımıñ ilki awudır− diyip, atdan ayqır, düyeden<br />buqra, qoyundan qoç qırdırdı. –Qalıñ oquz beqlerini toylayın− diydi.<br />Yumurlanıp, yerinden ör turdı. Kırk iynçe billi qıyzı yanına aldı. Derse<br />hana qarşı bardı, qabak qaldırdı. Derse hanıñ yüzüne bakdı. Saq bilen soluna<br />qöz qezdirdi. Oqlancıqını qörmedi. Qara baqrı sarsıldı, döm yüreqi oynadı.<br />Qara qıyma qözleri qan-yaşa doldı. Çaqırıp, Derse hana söylər. Qöreyli,<br />hanım ne söylər:<br />Bəri qelqil!<br />32<br />Başımıñ baqtı, öyüm taqtı,<br />Han atamıñ qiyewsi,<br />Hatın enemiñ söyqüsi,<br />Atam-enem berdiqi,<br />Qöz açıban qördüqim,<br />Köñül berip söydüqim,<br />Derse han!<br />− Qalkıbanı yeriñden ör turduñ.<br />Yalı qara qazılık atıñ bütin mündüñ.<br />Qöwsi qözel qaba daqa awa çıkdıñ,<br />Iki bardıñ, bir qelersen, baqrım hanı?<br />Qara qerduwnda bolduqım oqul kanı?<br />Çıksın meniñ qörer qözüm.<br />A, Derse han, yaman sekrər.<br />Kesilsin oqlan emen süyt dmarım, yaman sızlar.<br />Sarı yılan sokmazdan,<br />Akca tenim qalkıp çiyşer.<br />Yalñızca oqul qörünmez, baqrım yanar.<br />Quwrı-quwrı çaylara suwçı saldım.<br />Qara dōnlı derwüşleri boş qoybermedim.<br />Aç qörsem doyurdım.<br />Yalañaç qörsem donatdım.<br />Depe qibi et yıqdım.<br />Köl qibi kımız saqdırdım.<br />Dileq bilen bir oqullı boldum.<br />Yalñız oqul habarını,<br />A, Derse han, Diyqil maña!<br />Qarşı yatan ala daqdan,<br />Bir oqul uçurdun bolsañ, diyqil maña!<br />33<br />Coşup akan yürük suwdan,<br />Bir oqul akdıran bolsañ, diyqil maña!<br />Arslan bile qaplaña,<br />Bir oqul iydirden bolsañ, diyqil maña!<br />Qara donlı, azqın dinli kapırlara,<br />Bir oqul aldırdan bolsañ, diyqil maña!<br />Han atamıñ yanına men barayın.<br />Aqır qazna, bol leşqer alayın.<br />Azqın dinli kapıra men barayın.<br />Yaralanıp, qazılık atımdam iynmeyinçe,<br />Yeñim bilen alaca qanım sıylmayınça,<br />Qol-buwt, yer üstüne düşmeyinçe,<br />Yalñız oqul yōllarından dönmerin.<br />Yalñız oqul habarını,<br />A, Derse han, diyqil maña!<br />Qara başım qurban bolsun, saña!− diydi.<br />Tawuş edip, aqladı.<br />Derse han hatınına coqap bermedi.<br />Ol kırk namart qelip:<br />— Oqluñ saqdır, esendir, awdadır. Bu qün ertir kanda iyse qeler. Qorkma,<br />qayırma! Beq serhoşdır, coqap bermez—diydiler.<br />Derse hanıñ hatıñı bu söze ınanmadı, kırk kenizini alıp, bedew ata münüp<br />oqlanıñ ıyzından qitdi. Qışda-yazda qarı-buwzı eremeyən Qazılık daqına<br />çıkdı. Qörse, bir derəniñ içinde qarqa-qozqun iynip-çıkyar, qonup-qalkyar.<br />Atını ökceledi, ol tarapa yörüdi.<br />Meqer hanım, oqlan yerde yıkılıpdı. Qarqa quşlar qan qörüp, oqlanıñ<br />üstüne qonmak istərdi. Oqlanıñ iki qücüqi bardı. Qarqanı kowyardı,<br />qondurmayardı.<br />34<br />Oqlan yıkıldıkda, boz atlı Hızır ata oqlana qöründi. Üç qezek yarasını<br />sıypap:<br />— Qorkma, saña bu yaradan, ölüm yok. Daq otı bile eneñ süydi yaraña em<br />bolar—diyp, qözden yitdi.<br />Ene oqlunıñ yanına qeldi. Qörse oqlancıqı ala qana bulaşıp yatır.<br />Çaqırıban, oqlancıqına bakıp:<br />−Qara qıyma qözleriñi uwkı almış, açqıl!<br />On ikice süññüñ uzanmış, yıqşır!<br />Tañrı beren datlı canıñ seyranda eymiş, ündi!<br />Qöwrəñde canıñ bolsa,<br />Oqul, ber habar maña!<br />Qara başım qurban bolsun, saña!<br />Qazılık daqı, nədip akar suwlarıñ,<br />Akar qibi akmaz bolsun!<br />Qazılık daqı nədip biter otlarıñ,!<br />Biter qibi, bitmez bolsun!<br />Qazılık daqı nədip böker keyikleriñ,!<br />Böker qibi, bökmez bolsun, Daşa dönsün!<br />Nə bileyin oqul!<br />Arsalandan boldumı, yoqsa qaplañdan?<br />Bu kazalar saña nirden qeldi?<br />Qöwrəñde canıñ bolsa, ber habar maña!<br />Qara başım qurban bolsun saña!–diydi.<br />Enesiniñ sesine oqlan başıñ qaldırdı, yalpak qözüni açdı. Enesiniñ yüzüne<br />bakdıp:<br />— Bəri qelqil!<br />35<br />Ak süydüni emdiqim, can ene!<br />Ak bürçekli, sıylaqlı, canım ene!<br />Akar suwlarına qarqamaqıl!<br />Qazılık daqıñ suwunıñ qünəsi yokdur.<br />Biten otlarına qarqamaqıl!<br />Qazılık daqıñ suwçı yokdur.<br />Böken keyiklerine qarqamaqıl!<br />Qazılık daqıñ qünəsi yokdur.<br />Arslanına, qaplañına qarqamaqıl!<br />Qazılık daqıñ suwçı yokdur.<br />Qarqarsañ, atama qarqa!<br />Bu suwç, bu qünə atamdandır—diydi.<br />Oqlan yene:<br />—Ene, aqlnaqıl! Maña bu yaradan ölüm yokdur, qokmaqıl! Boz atlı Hızır<br />ata qeldi. Üç kere yaramı sıypadı. «Bu yaradan saña ölüm yokdur. Daq otı,<br />eneñ süydi em bolar»— diydi.<br />Beyle diyqeç, kırk iynçe billi qıyz yayıldı. Daq otunı üyşürdi. Oqlanıñ<br />enesi emceqini bir sıkdı, süydi qelmedi. İki sıkdı süydi qelmedi. Üçüncide süyt<br />bile qan qarışıp qeldi. Daq otı bile süydi oqlanıñ yarasına yapdı. Oqlanı ata<br />mündürdiler. Alıban, orda qitdiler. Oqlana em etdiler, Derse handan sakladılar.<br />«At ayaqı kölek, ozan dili çəvük bolar», Hanım!<br />Buqacıñ kırk qünde yarası oñaldı, sapa-saq boldı, ata müner, qılıç quşanar<br />boldı. Aw awlar, quş quşlar boldı. Derse hanıñ, habarı yokdı, oqlancıqını<br />öldi biler.<br />Ol kırk namart munı duyd. «Nəme edeyli» diyişdiler.<br />—Derse han oqlancıqını qörerse, otyrmaz, bizi qırar. Qeliñ Derse hanı<br />tutaylıñ, kapır iline alıp qideyliñ— diydiler.<br />36<br />Derse hanı tutdular. Ellerini ardına baqladılar. Boynuna zıncır dakdılar.<br />Derse han yaya özleri atlı yördüler. Alıban, qanlı kapır iline bardılar. Derse<br />hanıñ tussaq bolandan oquz berqleriniñ habarı yokdı.<br />Meqer hanım, Derse hanıñ hatını munı duyyar. Buqacıñ yanına barıp:<br />— Qöryərmisiñ, oqlum, nəler boldı?!<br />Sarp qayalar oyqanmadı, yer opurıldı.<br />Ilde yaqı yok eken, atañ üstüne yaqı çözdı.<br />Ol kırk namart atañı tutdular.<br />Alıban kapır iline yördüler.<br />Hanım oqul!<br />Qalkıban, yeriñden ör turqul!<br />Kırk yiqidiñi boyña alqıl!<br />Atañı ok kırk namartdan qutarqıl, yöri, oqul?<br />Atañ saña qıysada, sen ataña qıymaqıl! — diydi.<br />Oqlan enesiniñ sözüni sıyndırmadı. Buqaç beq yerinden ör turdı. Qara polat<br />uwz qılcını quşandı. Ak tözlüce qatı yaynı, altın cıdasını aldı. Bedew atını<br />mündi. Kırk yiqidini alıp, atasınıñ ıyzından qitdi.<br />Ol namartlar bir yerde qondular. Al şerabıñ yitisinden içdiler. Buqaç han<br />çalıp yetdi.<br />Namartlar onı qörüp:<br />—Qeliñ, barlaylıñ, şol yiqidi tutup qetireyliñ! Ikisini bir yerde kapıra<br />yetireyliñ! —diydiler.<br />Derse han:<br />−Elimi çözüñ, qolça qopuzumı elime beriñ! Ol yiqidi döndereyin. Isteseñiz<br />meni öldüriñ, isteseñiz qöyberiñ!— diydi.<br />Elini çözdüler, Qolça qopuzuni eline berdiler. Derse han oqlana qarap:<br />37<br />−Boynı uzın bedew atlar qitse, menden qider. Seniñ-de içinde münüdiñ<br />bolsa, yiqit diyqil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alıbereyin, dönqül<br />qeri!<br />Aqılda tümen qoyun qitse, menden qider. Seniñ-de içinde çiyşliqiñ<br />bolsa, yiqit, diyqil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alıbereyin, dönqül<br />qeri! Qaytabanda qızıl düye qiderse, menden qider. Seniñ-de içinde<br />yüklediñ bolsa, yiqit, diyqil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alıbereyin,<br />dönqül qeri! Altın başlı ban öyler qiderse, menden qider. Seniñ-de<br />içinde ordañ bolsa, yiqit, diyqil maña, Söweşmezden, uruşmazdan<br />alıbereyin, dönqül qeri!<br />Ak yüzli, ala qözli qelinler qitse, menden qider. Seniñ-de içinde adaqlıñ<br />bolsa, yiqit, diyqil maña, Söweşmezden, uruşmazdan alıbereyin, dönqül<br />qeri! Ak sakqallı qocalar qitse, menden qider. Seniñ-de içinde ak<br />sakqallı atañ bolsa, diyqil maña,<br />Söweşmezden, uruşmazdan alıbereyin, dönqül qeri!<br />Meñ üçin qelen bolsañ, oqlancıqımı öldürmişem. Yiqit, saña yazıqı yok,<br />dönqül qeri!—diydi.<br />Oqlan, atasıña bakıp:<br />— Boynı uzıyn bedew atlar qitse, senden qider. Meniñ-de içinde<br />münüdim bar, Qoymaram ol kırk namarda.<br />Qaytabanda qızıl düye senden qider. Meniñ içinde yükledim<br />bar, Qoymaram ol kırk namarda. Aqılda<br />tümen qoyun qitse senden qider. Meniñ-de içinde çiyşliqim bar,<br />Qoymaram ol kırk namarda. Ak<br />yüzli, ala qözli qelin senden qitse, Meniñ daqı içinde adaqlım bar.<br />Qoymaram ol kırk namarda. Altın başlı ban öyler öyler<br />senden qitse, Meniñ-de içinde ordam bar. Qoymaram<br />38<br />ol kırk namarda. Ak sakqallı qocalar senden qitse,<br />Meniñ daqı içinde bir aklı çaşan atam bar. Qoymaram ol<br />kırk namarda — diydi.<br />Buqaç han elini ayladı. Kırk yiqidi bedew atlını oynatdı. Söweşdiler. Oqlan<br />atasını qutardı.<br />Derse han bu yerde oqlancıqınıñ saqdını bildi. Hanlar hanı oqlana beqlik<br />berdi, taqt berdi.<br />Dədem Qorkut boy boyladı, söy söyledi. Bu oquznamanı düzdi, qoşdı. Beyle<br />diydi:<br />— Olar daqı bu dünyəye qeldi, qeçdi, Kerwen qibi qondı, qöçdi.<br />Oları daqı acal aldı, yer qiyzledi. Dünyə kim qaldı?<br />Qara ölüm qelende, qeçit bersin! Saqlık bile döwletiñi Tañrı<br />artdırsın! Ol öwdüqim ulı Tañrı,<br />Dost boluban qoldasın!<br />Yom bereyin, hanım!<br />Yerli qara daqlarıñ yıkılmasın! Kölqelice qaba aqacıñ<br />kesilmesin! Coşup akan qörkli suwuñ quwrımasın!<br />Qanatlarıñ uwçı qırılmasın! Çapañda, boz atıñ<br />büdremesin! Çalışanda, qara polat uwz qılcıñ kütdelmesin!<br />Dürtüşeñde ala qönderiñ, owranmasın! Ak bürençekli eneñ<br />yeri uçmah bolsun! Ak sakqallı atañ, yeri uçmah bolsun!<br />Tañrı yandıran çırañ öçmesin! Tap Tañrı seni,<br />Namarda mətəç kılmasın, hanım hey!<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6668082-8168910424146593833?l=qorqud.blogspot.com' alt='' /></div>